Οι μελλοντικές εξελίξεις στον τομέα των ναρκωτικών και της τοξικομανίας στην ΕΕ έως το 2040 (σενάρια πλαισίου ανάλυσης προοπτικών)

Foresights Framework Scenarios for 2040 banner
man standing in front of glowing portals

Εισαγωγή και ιστορικό

Η σελίδα αυτή παρέχει πληροφορίες σχετικά με την πιο πρόσφατη ενημέρωση των σεναρίων πλαισίου ανάλυσης προοπτικών του Οργανισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Ναρκωτικά (EUDA). Παρέχει γενικές πληροφορίες σχετικά με το έργο, μεθοδολογικές σημειώσεις και πρόσβαση στα ίδια τα σενάρια.

Τι είναι τα «σενάρια»

Τα σενάρια χρησιμοποιούνται ευρέως στην εταιρική ανάλυση προοπτικών και διαδραματίζουν επίσης ισχυρό παραδοσιακό ρόλο στις δραστηριότητες ανάλυσης προοπτικών των θεσμικών οργάνων της ΕΕ και των τεχνικών οργανισμών τους (1). Ο σχεδιασμός σεναρίων προσφέρει μια στρατηγική προσέγγιση με σκοπό την προετοιμασία για ένα ευρύ φάσμα μελλοντικών εξελίξεων: αντί να προβλέπουν ένα συγκεκριμένο, πιθανότερο μέλλον, τα σενάρια χαρτογραφούν πιθανές εναλλακτικές εξελίξεις. Στη συνέχεια, οι επιπτώσεις αυτών των εξελίξεων μπορούν να συζητηθούν και να εξεταστούν, βελτιώνοντας τις δεξιότητες ενός οργανισμού όσον αφορά την προληπτική λήψη αποφάσεων. Τα σενάρια δίνουν έμφαση στο γεγονός ότι το μέλλον μπορεί να επηρεαστεί· μας καλούν να σκεφτούμε τρόπους για την επίτευξη επιθυμητών αποτελεσμάτων και τρόπους αποφυγής δυνητικά επιβλαβών οδών.

Ο EUDA (2) αναπτύσσει τις ικανότητες ανάλυσης προοπτικών του από το 2019 μέσω μιας σειράς δραστηριοτήτων, οι οποίες περιλαμβάνουν εργαστήρια ανίχνευσης προοπτικών και εργαστήρια σχετικά με τις τάσεις, την εργαλειοθήκη του εργαστηρίου του EUDA σχετικά με τις τάσεις και την ανάπτυξη των πρώτων πιλοτικών σεναρίων πλαισίου. Στόχος είναι η ανάπτυξη δεξιοτήτων και εργαλείων που ενισχύουν την ετοιμότητα του οργανισμού στους τομείς των τάσεων, της πολιτικής και της πρακτικής που αφορούν τα ναρκωτικά, καθώς και η υποστήριξη των εξωτερικών εταίρων για την ανάπτυξη ικανοτήτων ανάλυσης προοπτικών. Τα σενάρια που παρουσιάζονται στη συνέχεια αποτελούν μέρος αυτής της μακρόπνοης προσέγγισης και έχουν σκοπό να βοηθήσουν τον οργανισμό να αναγνωρίζει εγκαίρως και να προετοιμάζεται για δυνητικές μελλοντικές εξελίξεις, που περιλαμβάνουν τόσο ευκαιρίες όσο και προκλήσεις, στο διαρκώς μεταβαλλόμενο παγκόσμιο πλαίσιο των ναρκωτικών.

Σενάρια: τρεις εναλλακτικές μελλοντικές εξελίξεις για τον τομέα των ναρκωτικών και της τοξικομανίας το 2040

Επιλέξτε ένα από τα σενάρια.

 

 

Σενάριο 1: Αρμονία στην ΕΕ

green icon of people holding hands around the world

Το 2040 η κοινωνική ανισότητα στην ΕΕ είναι χαμηλότερη από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη περίοδο της πρόσφατης ιστορίας. Μετά την έξοδο από μια σειρά κρίσεων στα μέσα της δεκαετίας του 2020, η οικονομική, η κοινωνική και η εδαφική συνοχή σημείωσαν ραγδαία πρόοδο, οδηγώντας σε υψηλό επίπεδο συλλογικής ευημερίας: Οι άνθρωποι είναι καλύτερα από ποτέ. Τα ναρκωτικά δεν έχουν εξαφανιστεί εντελώς, αλλά η τοξικομανία βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα και είναι λιγότερο επιβλαβής από ποτέ. Η πολιτική πόλωση έχει μειωθεί σημαντικά και η κοινωνία στο σύνολό της δείχνει μεγαλύτερη εμπιστοσύνη, γεγονός που διευκολύνει σημαντικά την ένταξη του αυξανόμενου αριθμού νεαρών εργαζομένων που μετακινούνται προς την ΕΕ (και εντός αυτής). Η μετανάστευση και οι μετανάστες έχουν καταστεί ισχυρό πλεονέκτημα σε μια ολοένα και πιο ποικιλόμορφη Ευρώπη, τροφοδοτώντας την καινοτομία και ενισχύοντας την προστιθέμενη αξία.

Περιγραφή σεναρίου

Πού βρισκόμαστε και πώς φτάσαμε εκεί: Η ΕΕ και ο κόσμος το 2040

Το 2040 οι πολίτες της ΕΕ απολαμβάνουν υψηλή ποιότητα ζωής σε μια Ευρώπη που γίνεται ολοένα και περισσότερο μια «Ευρώπη της ευημερίας». Παρόλο που αρχικά δεν φαινόταν έτσι, τα διδάγματα που αντλήθηκαν από την επιτυχημένη διεθνή συνεργασία κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 δεν χάθηκαν για τον κόσμο και, μετά τις γεωπολιτικές κρίσεις των αρχών της δεκαετίας του 2020, η αναγέννηση των δημοκρατιών έφερε σταθερότητα στην παγκόσμια οικονομία. Έως το 2040 οι σκληρές προσπάθειες που καταβλήθηκαν κατά τις δεκαετίες του 2020 και του 2030 για τον μετριασμό των πιο σοβαρών επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και την αναστροφή της υποβάθμισης του περιβάλλοντος αρχίζουν να αποδίδουν καρπούς. Επιπλέον, μετά από περισσότερο από μια δεκαετία κατά την οποία η παγκόσμια προσοχή επικεντρώθηκε όλο και περισσότερο στη σημασία της καινοτομίας και της τεχνολογικής ανάπτυξης, πλέον υπάρχει άφθονη χρηματοδότηση για την επιστημονική έρευνα και η γνώση διακινείται ελεύθερα μέσω διεθνών δικτύων.

Η ζωή εντός της ΕΕ το 2040

Η συνοχή στην ΕΕ έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο. Έως το 2040 οι αποτελεσματικές μεταναστευτικές πολιτικές συνεπάγονται ταχεία ενσωμάτωση των νέων αφίξεων, ενώ οι νεαροί μετανάστες αντισταθμίζουν τις επιπτώσεις της σταδιακής γήρανσης και της συρρίκνωσης του (ενεργού) πληθυσμού. Σε πολλούς κλάδους, η έλλειψη δεξιοτήτων ανήκει στο παρελθόν. Το ψηφιακό άλμα προόδου, που ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2030, έφερε τους πάντες και σχεδόν τα πάντα, παντού στο διαδίκτυο, και χάρη στις βελτιωμένες υποδομές και την αυξημένη διαθεσιμότητα δημόσιων υπηρεσιών, οι ανισότητες μεταξύ των περιφερειών της ΕΕ μειώνονται εδώ και πάνω από μια δεκαετία και είναι πλέον σημαντικά χαμηλότερες από ό,τι το 2020. Ως εκ τούτου, τα γενικά αισθήματα δυσαρέσκειας έχουν ως επί το πλείστον υποχωρήσει και οι (πιο πολλοί) άνθρωποι εμπιστεύονται περισσότερο τους θεσμούς και δεν θεωρούν πια την πολιτική ένα παιχνίδι που αποφέρει μηδενικά αποτελέσματα. Αυτό έχει επίσης διευκολύνει την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, οδηγώντας σε σημαντική μείωση της διακίνησης ναρκωτικών και της βίας που συνδέεται με τα ναρκωτικά. Τα επίπεδα διαφθοράς έχουν μειωθεί, καθώς τα εγκληματικά δίκτυα δεν διαθέτουν πλέον τα χρήματα για να υπονομεύσουν τη διακυβέρνηση, όπως έχουν μειωθεί και τα ποσοστά ληστειών, διαρρήξεων και κλοπών, καθώς λιγότεροι παραβάτες ωθούνται πλέον από την ανάγκη να χρηματοδοτήσουν την τοξικομανία τους. Η συλλογική ευημερία αποτελεί κεντρικό στοιχείο των πολιτικών της ΕΕ και των κρατών μελών και υπάρχει μεγάλη προθυμία να δαπανηθεί πολιτικό και χρηματοοικονομικό κεφάλαιο για αυτήν.

Η κατάσταση της δημόσιας υγείας και της υγειονομικής περίθαλψης το 2040

Το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης το 2040 είναι σημαντικά λιγότερο επιβαρυμένο. Από τη μία πλευρά, οι άνθρωποι έχουν πιο υγιεινό τρόπο ζωής, καθώς η μείωση των εκπομπών και η βελτίωση της υγείας και της ασφάλειας στην εργασία οδηγούν σε βελτιωμένη σωματική υγεία. Αφενός τα λιγότερο αγχωτικά εργασιακά περιβάλλοντα και η καλύτερη ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, και αφετέρου η απουσία οικονομικών πιέσεων και λιτότητας συνεπάγονται ελαφρύτερα διανοητικά φορτία και, ως εκ τούτου, πολύ λιγότερες σχετικές διαταραχές. Από την άλλη πλευρά, η ίδια η υγειονομική περίθαλψη έχει επίσης βελτιωθεί. Χάρη στην καλύτερη συνδεσιμότητα, οι γνώσεις για την υγεία είναι διαθέσιμες σχεδόν παντού, ενώ η ενίσχυση της συνεργασίας και του συντονισμού σε επίπεδο ΕΕ σε ζητήματα υγείας (που έχουν τις ρίζες τους στην κοινή αντιμετώπιση της πανδημίας της νόσου COVID-19 και έχουν θεσμοθετηθεί τα χρόνια που ακολούθησαν) έχει οδηγήσει στη διαμόρφωση ενός τοπίου υγειονομικής περίθαλψης που προσφέρει σχεδόν ίση πρόσβαση στη θεραπεία, η οποία είναι ζωτικής σημασίας για μια κοινωνία με μεγάλη ποικιλομορφία. Εξακολουθούν να υπάρχουν ανισότητες όσον αφορά την πρόσβαση και τη διαθεσιμότητα, αλλά η εστίαση στην περίθαλψη με γνώμονα την κοινότητα —που έχει τις ρίζες της στους καθιερωμένους τοπικούς θεσμούς, τις σχέσεις και την εμπιστοσύνη— συνεπάγεται ότι οι ανισότητες αυτές περιορίζονται στο ελάχιστο. Χάρη στις προσπάθειες των πρωτοβουλιών της ΕΕ που στοχεύουν στη μακροζωία, όλο και περισσότερες θεραπείες για τις ασθένειες γήρατος και τις χρόνιες παθήσεις είναι διαθέσιμες στο πλαίσιο της παροχής γενικής υγειονομικής περίθαλψης.

Τι σημαίνει αυτό για τα ναρκωτικά, τις πολιτικές για τα ναρκωτικά και την παρακολούθηση των ναρκωτικών το 2040

Η μεγαλύτερη συνοχή, η εναρμόνιση και η διασυνοριακή συνεργασία είναι επίσης εμφανείς στις πολιτικές της ΕΕ για τα ναρκωτικά και την εφαρμογή τους, καθώς και σε συμπληρωματικές συνιστώσες πολιτικής, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, η δημόσια ασφάλεια και η μείωση της εγκληματικότητας, μεταξύ άλλων. Οι πολιτικές για τα ναρκωτικά συντονίζονται πλέον πλήρως και διαμορφώνονται από κοινού με την κοινωνία των πολιτών, με αποτέλεσμα την ανάπτυξη προγραμμάτων πρόληψης που αφορούν το σύνολο της κοινωνίας και τα οποία συχνά υλοποιούνται στο πλαίσιο προγραμμάτων κοινωνικής ισότητας και θεσπίζονται με σκοπό τη βελτίωση της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισότητας. Οι καλά χρηματοδοτούμενες πρωτοβουλίες έρευνας και ανάπτυξης, υποστηριζόμενες από υψηλής ποιότητας, συναφή και διαφανή δεδομένα σχετικά με τη χρήση ναρκωτικών, επιτρέπουν ταχείες και στοχευμένες παρεμβάσεις. Αυτές οι παρεμβάσεις έχουν γίνει ο κανόνας στην αντιμετώπιση των αναδυόμενων μοτίβων τοξικομανίας. Έχουν εμφανιστεί καινοτόμες επιλογές θεραπείας και έγκαιρης πρόληψης, οι οποίες προσαρμόζονται διαρκώς ώστε να ανταποκρίνονται καλύτερα στην αυξανόμενη πολυπλοκότητα των προφίλ αναγκών, και χάρη στις νέες τεχνολογίες, η ταχεία παρέμβαση είναι πλέον δυνατή σε ατομικό επίπεδο. Με τον τρόπο αυτόν, όχι μόνο περιορίστηκε η χρήση νέων ψυχοδραστικών ουσιών (ΝΨΟ), αλλά μειώθηκαν και τα ποσοστά κατάχρησης φαρμάκων, κάτι που υποστηρίζεται περαιτέρω από τη διάθεση εξατομικευμένων φαρμάκων σε ολόκληρη την ΕΕ. Με σαφή έμφαση στη μείωση των βλαβών και όχι απλώς στην καταπολέμηση των ίδιων των ναρκωτικών, ορισμένα προσεκτικά επιλεγμένα ναρκωτικά έχουν νομιμοποιηθεί και διατίθενται μέσω αυστηρά ελεγχόμενων διαύλων. Χάρη στις καλά ισορροπημένες πολιτικές καινοτομίας της ΕΕ και στην επιρροή της στη διεθνή σκηνή, όχι μόνο δεν υλοποιήθηκε ποτέ η απειλή ενός νέου κύματος ναρκωτικών νέας γενιάς που προέβλεπε η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), αλλά ο παγκόσμιος συντονισμός διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην καταπολέμηση των συνθετικών ναρκωτικών γενικότερα. Για παράδειγμα, μετά τον εντοπισμό περιστατικών κατάχρησης, τα εξαγωγικά έθνη καταστέλλουν ταχέως το εμπόριο πρόδρομων ουσιών, ενώ οι διαδικτυακές αγορές ΝΨΟ και άλλων ναρκωτικών παρακολουθούνται και παρακωλύονται διαρκώς.

Βασικά στοιχεία του σεναρίου

  • Η χάραξη πολιτικής από κοινού με την κοινωνία των πολιτών, ιδίως όσον αφορά τις αλλαγές στους κανονισμούς και τις ρυθμίσεις για τη χρήση ναρκωτικών, οδηγεί σε ευρεία αποδοχή μεταξύ των ομάδων χρηστών.
  • Η ανάπτυξη δυναμικής, προσαρμοστικής και αποτελεσματικής πολιτικής που αξιοποιεί αποτελεσματικά τα στοιχεία οδηγεί σε ταχείες, καλά στοχευμένες αντιδράσεις στις νέες εξελίξεις, ιδίως όσον αφορά την απειλή που συνιστούν οι ΝΨΟ.
  • Οι σαφείς, εναρμονισμένοι σε επίπεδο ΕΕ κανονισμοί οδηγούν σε σταθερές και αποτελεσματικές αποκρίσεις που σχετίζονται με τα ναρκωτικά, ενώ οι υπηρεσίες υγείας είναι πλήρως προετοιμασμένες για πιθανές κρίσεις, και υπάρχουν ευρέως διαθέσιμα αντίδοτα (π.χ. ναλοξόνη για τα οπιοειδή).
  • Η καινοτομία και οι συνεχείς προσπάθειες επανεξέτασης και βελτίωσης των βέλτιστων πρακτικών ενισχύουν τον αντίκτυπο των προγραμμάτων πρόληψης και επιτρέπουν την έγκαιρη αντίδραση σε αναδυόμενες απειλές.
  • Η μείωση της χρήσης ναρκωτικών μειώνει τη βία και τα επίπεδα εγκληματικότητας που αποτελούν υποπροϊόν της αγοράς παράνομων ουσιών, απελευθερώνοντας πόρους για την προώθηση της ευημερίας της κοινωνίας.
  • Καθώς τα δεδομένα διαδραματίζουν καίριο ρόλο στην καθοδήγηση των θεραπευτικών προσπαθειών, η ελεύθερη και έγκαιρη ανταλλαγή πληροφοριών σε επίπεδο ΕΕ σχετικά με την κατάχρηση ουσιών είναι καθοριστικής σημασίας για την παροχή αποτελεσματικών θεραπευτικών προγραμμάτων.

Σενάριο 2: Μετά βίας τα βγάζουμε πέρα

two pairs of hands exchanging money and other items

Το 2040 η ΕΕ αντέχει, αλλά μετά βίας. Ενώ οι παγκόσμιες κρίσεις πλήττουν την ήπειρο η μία μετά την άλλη, τα κοινωνικά χάσματα είναι πολύ μεγαλύτερα από ό,τι στο παρελθόν και μια απαισιόδοξη προοπτική επικρατεί μεταξύ των υπεύθυνων χάραξης πολιτικής της ΕΕ. Καθώς οι άνθρωποι δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να αντεπεξέλθουν στο αυξανόμενο κόστος ζωής, οι τοπικές και κοινωνικές ανισότητες στον τομέα της υγείας αυξάνονται, με αποτέλεσμα το εισόδημα και η γεωγραφική θέση —και όχι η ανάγκη— να αποτελούν τους βασικούς παράγοντες που καθορίζουν την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη. Καθώς τα ναρκωτικά παραμένουν βασικός μηχανισμός αντιμετώπισης για πολλούς ανθρώπους, οι αρχές της ΕΕ καταφέρνουν μόλις και μετά βίας να συμβαδίσουν με την αυξανόμενη πολυπλοκότητα της κατάχρησης ναρκωτικών και φαρμάκων, της τοξικομανίας και της αύξησης της βίας που συνδέεται με τα ναρκωτικά … αλλά για πόσο ακόμα;

Περιγραφή σεναρίου

Πού βρισκόμαστε και πώς φτάσαμε εκεί: Η ΕΕ και ο κόσμος το 2040

Μετά τις κρίσεις των αρχών της δεκαετίας του 2020, η ανάκαμψη παρέμεινε αργή. Επιπλέον, η οικονομική εξάρτηση από ξένα έθνη δεν μειώθηκε ποτέ σημαντικά κατά τη δεκαετία του 2030, περιορίζοντας τον έλεγχο της ΕΕ επί της επιρροής της στην εξαγωγική πολιτική άλλων κρατών. Έως το 2040 η διεθνής συνεργασία έχει περιοριστεί αποκλειστικά στη διασφάλιση της σταθερής ροής του εμπορίου —πέρα από αυτό, υπάρχει ελάχιστη προθυμία για την από κοινού αντιμετώπιση προβλημάτων. Αντίθετα, την τελευταία δεκαετία παρατηρήθηκε αύξηση των εκστρατειών σκόπιμης παραπληροφόρησης, οι επιχειρήσεις επηρεασμού έχουν γίνει συνήθης πρακτική και τα περισσότερα κράτη δεν βλέπουν κανένα πλεονέκτημα στην ελεύθερη ανταλλαγή πληροφοριών. Καθώς τα τελευταία 15 χρόνια οι κλιματικές προκλήσεις αγνοήθηκαν σε μεγάλο βαθμό υπέρ των βραχυπρόθεσμων οικονομικών κερδών, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι πλέον όλο και πιο σοβαρές και, με το κόστος των μέτρων μετριασμού να αυξάνεται συνεχώς, η καθημερινή ζωή γίνεται όλο και πιο δύσκολη για πολλούς ανθρώπους στην ΕΕ.

Η ζωή εντός της ΕΕ το 2040

Το 2040, το χάσμα της άνισης κατανομής πλούτου μεταξύ των περιφερειών της ΕΕ παρουσιάζει ελάχιστες ενδείξεις συρρίκνωσης, ενώ σε ορισμένους τομείς διευρύνεται εδώ και πάνω από μια δεκαετία. Το οικονομικό τοπίο της Ένωσης είναι πλέον υπερβολικά ανομοιογενές, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να εξασφαλίσει παρόμοιο βιοτικό επίπεδο σε όλους τους πολίτες της. Τα κράτη μέλη έχουν επίσης αποκλίνει όσον αφορά τη διακυβέρνηση, με ορισμένα να στρέφονται προς την απολυταρχία, ενώ άλλα έχουν εισαγάγει νέες μορφές συμμετοχής του κοινού για να ενισχύσουν τις δημοκρατικές ρίζες τους. Τα προβλήματα με την ένταξη των μεταναστών έχουν ως αποτέλεσμα να εξακολουθεί να υφίσταται η έλλειψη δεξιοτήτων σε πολλούς κλάδους ή, καθώς ο πληθυσμός γερνάει, αυτή να αυξάνεται. Ενώ πολλοί στην Ευρώπη συνεχίζουν να απολαμβάνουν υψηλό βιοτικό επίπεδο και ευημερία, άλλοι είναι πολύ λιγότερο ευνοημένοι, και αυτή η αύξηση της οικονομικής ανισότητας έχει οδηγήσει σε μεγαλύτερη εξάπλωση (και κανονικοποίηση) του οργανωμένου εγκλήματος σε περιοχές όπου οι οικονομικές προοπτικές είναι ιδιαίτερα δυσοίωνες. Το προσδόκιμο ζωής αρχίζει να μειώνεται και το ποσοστό των υγιών ετών ζωής στη διάρκεια ζωής μειώνεται ταχέως. Υπάρχουν ελάχιστες πρωτοβουλίες σε επίπεδο ΕΕ για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα πολύπλοκο σύνολο διαφορετικών προσεγγίσεων.

Η κατάσταση της δημόσιας υγείας και της υγειονομικής περίθαλψης το 2040

Η στάση «υπάρχουν και χειρότερα» είναι ευρέως διαδεδομένη μεταξύ των επαγγελματιών του τομέα της υγείας και των ασθενών το 2040. Μέχρι στιγμής, τα συστήματα υγείας έχουν κατορθώσει να ανταποκρίνονται στην αυξανόμενη συχνότητα εμφάνισης ασθενειών (μη μεταδοτικών ασθενειών και προβλημάτων ψυχικής υγείας), αλλά βρίσκονται στα όρια των δυνατοτήτων τους. Καθώς ένα μεγάλο μέρος του ενεργού πληθυσμού αντιμετωπίζει δυσκολίες στην καθημερινή ζωή του, όλο και περισσότεροι άνθρωποι ζουν σε μη ασφαλή περιβάλλοντα, γεγονός που οδηγεί αναπόφευκτα σε αύξηση, ή τουλάχιστον σε μη μείωση, των μεταδοτικών ασθενειών. Εδώ και 15 χρόνια η Ευρώπη απομακρύνεται σταδιακά από την προοπτική να γίνει μια κοινωνία ευημερίας. Οι ανισότητες στην κατανομή του πλούτου είναι εμφανείς στην κατανομή των σοβαρών ασθενειών, από τις οποίες πάσχει σήμερα σχεδόν το ένα τέταρτο του ενεργού πληθυσμού. Ωστόσο, η ακριβής κατάσταση της περιφερειακής και οικονομικής ισότητας στον τομέα της υγείας παραμένει άγνωστη, καθώς οι προσπάθειες για βελτίωση της ανταλλαγής και της συμβατότητας των δεδομένων υγείας διακόπηκαν τη δεκαετία του 2030. Η πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη πλέον εξαρτάται πολύ συχνά από τον προσωπικό πλούτο και τον τόπο διαμονής του ατόμου. Η υψηλής ποιότητας υγειονομική περίθαλψη, προϊόν καινοτόμων επιχειρήσεων, είναι διαθέσιμη σε όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα να την πληρώσουν. Οι υπόλοιποι βασίζονται όλο και περισσότερο στην αυτοφροντίδα και την αυτοθεραπεία, ιδίως όσον αφορά θέματα ψυχικής υγείας, και αναζητούν ανακούφιση στην αναπτυσσόμενη μαύρη αγορά συνταγογραφούμενων φαρμάκων.

Τι σημαίνει αυτό για τα ναρκωτικά, τις πολιτικές για τα ναρκωτικά και την παρακολούθηση των ναρκωτικών το 2040

Τα κράτη μέλη αποποινικοποιούν ρητά ή σιωπηρά ορισμένα ψυχαγωγικά ναρκωτικά, ενώ η περαιτέρω αποποινικοποίηση κερδίζει ένθερμους υποστηρικτές, μεταξύ των οποίων και εκπρόσωποι των συμφερόντων του κλάδου, με αποτέλεσμα το κανονιστικό πεδίο στην ΕΕ να γίνεται όλο και πιο ανομοιογενές. Κατά συνέπεια, τα ναρκωτικά που είναι παράνομα σε ορισμένες χώρες προωθούνται με επιθετικό τρόπο σε άλλες. Οι αλλαγές στις εμπορικές ροές έχουν επίσης ως αποτέλεσμα ορισμένα ναρκωτικά να είναι ευρύτερα διαθέσιμα, ενώ άλλα να έχουν καταστεί σπάνια ή πιο ακριβά. Οι προσπάθειες για τον περιορισμό της χρήσης επιβλαβών αλλά νόμιμων ναρκωτικών, για παράδειγμα με την αναθεώρηση της νομοθεσίας της ΕΕ για τον έλεγχο του καπνού με σκοπό τη δημιουργία μιας γενιάς απαλλαγμένης από το κάπνισμα έως το 2040 ή μέσω διεθνούς συνεργασίας, δεν στέφθηκαν με επιτυχία. Συνολικά, η τάση αύξησης της χρήσης ναρκωτικών και της κατάχρησης και εσφαλμένης χρήσης φαρμάκων δεν εμφανίζει σημάδια υποχώρησης. Η αποστιγματοποίηση και ο κοινωνικός αποκλεισμός έχουν διευρύνει την αγορά της κατάχρησης ουσιών, δημιουργώντας νέες ευκαιρίες για εγκληματικές δραστηριότητες, όσον αφορά τόσο τις καινοτομίες στους τύπους προϊόντων —κυρίως στις ΝΨΟ και τα νέα συνθετικά ναρκωτικά γενικότερα— όσο και τους αναδυόμενους διαύλους διανομής, με τους οποίους οι αρχές δυσκολεύονται να συμβαδίσουν. Ταυτόχρονα, η εγκληματική συμπεριφορά που συνδέεται με τα ναρκωτικά έχει αυξηθεί σημαντικά, με αποτέλεσμα να δίνεται νέα έμφαση στην ασφάλεια σε επίπεδο κοινότητας. Οι προσπάθειες «έγκαιρης προειδοποίησης» παραμένουν ανομοιογενείς. Σε ορισμένα κράτη μέλη, τα εργαστήρια εγκληματολογικών ερευνών έχουν την ικανότητα να εντοπίζουν ΝΨΟ και τις πρόδρομες ουσίες τους, ενώ οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων κάνουν διαρκώς ελέγχους για στοιχεία νέων ναρκωτικών. Σε άλλες χώρες, ωστόσο, οι περικοπές του προϋπολογισμού συνεπάγονται ότι οι αρχές επιβολής του νόμου προσπαθούν διαρκώς να καλύψουν το χαμένο έδαφος απέναντι σε μια πολύ μεγαλύτερη ποικιλία προκλήσεων. Οι χρήστες συχνά δεν γνωρίζουν τους κινδύνους για την υγεία που ενέχουν τα νέα συνθετικά ναρκωτικά και, ως εκ τούτου, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο. Οι εθιστικές συμπεριφορές έχουν γίνει πιο περίπλοκες, ενώ οι ενιαίες θεραπευτικές προσεγγίσεις παραμένουν ο κανόνας, πιθανώς και ως αποτέλεσμα του αυξανόμενου χάσματος πληροφόρησης σχετικά με τη χρήση και τους νέους τύπους εξαρτήσεων. Αυτό το κενό γνώσης επιδεινώνεται από τις ανισότητες σε σχέση με την παρακολούθηση. Ως εκ τούτου, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής δεν διαθέτουν λεπτομερή καθοδήγηση και οι επενδύσεις σε πολιτικές για την καταπολέμηση των ναρκωτικών συχνά παραμένουν μη στοχευμένες. Από την άλλη πλευρά, η ποινικοποίηση ορισμένων ναρκωτικών και τα μέτρα επιβολής του νόμου έχουν αυξηθεί, και η κοινοτική δράση είναι πλέον πιο συχνή και πιο ευρέως αποδεκτή, ακόμη και αν ορισμένοι την θεωρούν απλώς ένα σύμπτωμα της αποτυχίας του κράτους.

Βασικά στοιχεία του σεναρίου

  • Η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των ασθενειών και των προφίλ των ναρκωτικών καθιστά δυσκολότερη τη δημόσια παρέμβαση και απαιτεί ειδική προσέγγιση διαρκούς επαγρύπνησης.
  • Καθώς οι ανισότητες αυξάνονται, όλο και περισσότερες ομάδες θα καθίστανται ευάλωτες, με αποτέλεσμα συχνά την εμφάνιση συγκεκριμένων μορφών χρήσης ναρκωτικών σε κάθε περιοχή και την ανάγκη να επικεντρωθεί η επιτήρηση στην (έγκαιρη) ανίχνευση.
  • Οι πόροι των αρχών επιβολής του νόμου είναι περιορισμένοι, καθώς πρέπει να αντιμετωπίσουν δύο μέτωπα: την αύξηση του οργανωμένου εγκλήματος και την ανάπτυξη νέων ναρκωτικών, γεγονός που δυσχεραίνει την υλοποίηση προγραμμάτων πρόληψης.
  • Θα απαιτηθεί ταχύτερη ανταλλαγή δεδομένων για να αντιμετωπιστεί η έλλειψη γνώσεων σχετικά με τον βέλτιστο τρόπο επένδυσης σε στρατηγικές για την αντιμετώπιση των προβλημάτων χρήσης ναρκωτικών και τον ρόλο των νέων τεχνολογιών (π.χ. της τεχνητής νοημοσύνης, της βιοτεχνολογίας κ.λπ.) στην παράνομη παρασκευή ναρκωτικών. Διαφορετικά, υπάρχει κίνδυνος τα κενά να καλυφθούν από δραστηριότητες των ομάδων συμφερόντων.

Σενάριο 3: Σαθρό οικοδόμημα

icon with people looking confused with a column graphic, Sun, a big wave and w plant

Έως το 2040 η ΕΕ βρίσκεται σε ένα διεθνές σύστημα που είναι ευμετάβλητο, χωρίς κατεύθυνση. Οι διεθνείς κανόνες και κανονισμοί αγνοούνται σε μεγάλο βαθμό, ενώ οι πολιτικοί συνασπισμοί και οι πολιτικές συμμαχίες διαλύονται. Εντός της ΕΕ, η τάση «κάνουμε τα πάντα μόνοι μας» έχει οδηγήσει σε πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό κατακερματισμό. Στα περισσότερα κράτη μέλη, το γεγονός αυτό έχει επηρεάσει αρνητικά την υγεία και την ευημερία του πληθυσμού σε σημαντικό βαθμό. Τα συστήματα υγείας βρίσκονται ως επί το πλείστον στο χείλος της κατάρρευσης και λειτουργούν μετά βίας, ενώ η χρήση ναρκωτικών, που οφείλεται εξίσου στην αισθητή ανάγκη και στην εμπορευματοποίηση, είναι πλέον διαδεδομένη σε όλα τα κοινωνικά στρώματα και η τοξικομανία φαίνεται να είναι πανταχού παρούσα, μαζί με τη βία που συνδέεται με τα ναρκωτικά.

Περιγραφή σεναρίου

Πού βρισκόμαστε και πώς φτάσαμε εκεί: Η ΕΕ και ο κόσμος το 2040

Τα 15 έτη πριν από το 2040 ο κόσμος έχει κατακερματιστεί περισσότερο. Έχουν δημιουργηθεί φραγμοί στο εμπόριο μεταξύ των κρατών και η διεθνής συνεργασία βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ενώ τα αντίποινα αποτελούν τον κανόνα. Την τελευταία δεκαετία η ΕΕ δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει τις αλλεπάλληλες προκλήσεις με τις οποίες έρχεται αντιμέτωπη και δεν θεωρείται πια —τόσο εκτός όσο και εντός της ένωσης— υπολογίσιμη δύναμη στην πολιτική. Η εξάρτηση από τις ενεργειακές προμήθειες από απολυταρχικές χώρες δεν έχει μειωθεί και είναι προφανές εδώ και καιρό ότι οι κλιματικοί στόχοι, που κάποτε αποτελούσαν σύμβολα μιας κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας, δεν πρόκειται να επιτευχθούν, και μάλιστα η απόκλιση θα είναι μεγάλη.

Η ζωή στην ΕΕ το 2040

Στα περισσότερα κράτη μέλη, η οικονομική κατάσταση φαίνεται δεινή. Οι νέες τεχνολογίες έχουν οδηγήσει σε απώλεια θέσεων εργασίας, ενώ η μη θέσπιση προγραμμάτων κατάρτισης την τελευταία δεκαετία συνεπάγεται υψηλή ανεργία και μισθούς που δεν συμβαδίζουν με τον πληθωρισμό. Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται και αναζητούν εύκολες λύσεις. Ταυτόχρονα, η πολιτική πόλωση, οι διαμαρτυρίες και η απογοήτευση του κόσμου έχουν φτάσει σε νέα ύψη και, από τη δεκαετία του 2030, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στρέφονται συστηματικά προς τα εντός για να διατηρήσουν την εγχώρια σταθερότητα. Τα κράτη μέλη δεν προσβλέπουν πλέον στην Ένωση για λύσεις, ενώ ο αυταρχισμός και οι εθνικιστικές πρακτικές αποκλεισμού αποτελούν τον κανόνα. Ενώ ο παγκόσμιος αριθμός προσφύγων είναι υψηλότερος από ποτέ και η ευρωπαϊκή βιομηχανία πλήττεται από την έλλειψη δεξιοτήτων, οι μετανάστες απομακρύνονται από τα σύνορα της ΕΕ. Η καινοτομία —που σήμερα δεν είναι παρά μια λέξη «καραμέλα» στα χείλη όλων— έχει υποστεί πλήγμα, παρά το γεγονός ότι διατίθενται σημαντικά κονδύλια για την προώθησή της.

Η κατάσταση της δημόσιας υγείας και της υγειονομικής περίθαλψης το 2040

Μπορεί να μην οφείλεται στην έλλειψη προσπάθειας, αλλά εδώ και σχεδόν μια δεκαετία τα συστήματα υγείας στην ΕΕ αποτυγχάνουν ολοένα και περισσότερο να διαχειριστούν τις προκλήσεις που προκύπτουν. Η έλλειψη χρηματοδότησης και πόρων επιδεινώνεται από την αποτυχία της διεθνούς συλλογικής δράσης ενώπιον κοινών απειλών (π.χ. νέων πανδημιών), γεγονός που σημαίνει ότι δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν τοπικές και εποχικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης (π.χ. καύσωνες λόγω της μη μετριασμένης κλιματικής αλλαγής). Λόγω της εκτεταμένης ανεργίας, του πληθωρισμού και της φτώχειας, οι συνθήκες διαβίωσης έχουν επιδεινωθεί σημαντικά σε σύγκριση με τις αρχές της δεκαετίας του 2020. Πολλοί άνθρωποι πάσχουν από κατάθλιψη και άλλα προβλήματα ψυχικής υγείας, αλλά οι θεραπευτικές επιλογές είναι περιορισμένες, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι στην ΕΕ δεν έχουν πρόσβαση στην ασφάλιση υγείας. Το κόστος καθώς και η απουσία κοινών δεδομένων και ισχυρής ψηφιακής υποδομής συνεπάγονται ότι καινοτόμες ιατρικές λύσεις (συμπεριλαμβανομένης της ηλεκτρονικής υγείας) δεν διατίθενται ποτέ σε πανευρωπαϊκή κλίμακα.

Τι σημαίνει αυτό για τα ναρκωτικά, τις πολιτικές για τα ναρκωτικά και την παρακολούθηση των ναρκωτικών το 2040

Στην ΕΕ και τα κράτη μέλη της, δεν υπάρχει πλέον κοινή προσέγγιση των προβλημάτων που προκαλούνται από τα ναρκωτικά. Ο πολιτικός κατακερματισμός έχει οδηγήσει σε πολύ διαφορετικές νομοθεσίες και πολιτικές επιβολής, ενώ οι υπερεθνικοί οργανισμοί έχουν καταστεί σχεδόν ανίσχυροι. Η έμφαση στην εσωτερική ασφάλεια συνεπάγεται ότι η καταστολή και όχι η αντιμετώπιση έχει γίνει ο κανόνας. Οι προσεγγίσεις αντιμετώπισης και μείωσης της βλάβης θεωρείται ότι συμβάλλουν στο πρόβλημα και παραμένουν σημαντικά υποχρηματοδοτούμενες, με αποτέλεσμα να υπάρχει σαφής έλλειψη γνώσεων, εξειδικευμένου προσωπικού και δαπανών για έρευνα. Ταυτόχρονα, πιθανώς ως αποτέλεσμα της προηγούμενης ευρείας χρήσης ουσιών «εγκεφαλικού ντοπαρίσματος», η χρήση ναρκωτικών έχει αποστιγματιστεί σε μεγάλο βαθμό και τόσο η χρήση συνθετικών ναρκωτικών και οπιούχων όσο και η κατάχρηση φαρμακευτικών προϊόντων είναι συχνό φαινόμενο.

Με αυτήν την εμπορευματοποίηση της αγοράς ναρκωτικών, η ΕΕ έχει γίνει σημαντικός παραγωγός συνθετικών ναρκωτικών. Οι υπάρχουσες κοινωνικές ανισότητες είναι επίσης εμφανείς στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται συγκεκριμένα ναρκωτικά και στον τρόπο με τον οποίο συντάσσονται και εφαρμόζονται οι νόμοι για τα ναρκωτικά. Οι εξελιγμένοι και καινοτόμοι εμπορικοί προμηθευτές είναι σε θέση να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις των εύπορων χρηστών ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων με προϊόντα που είτε έχουν νομιμοποιηθεί ως αποτέλεσμα πιέσεων από ομάδες συμφερόντων είτε βρίσκονται σε γκρίζα ζώνη και αγνοούνται από τις αρχές επιβολής του νόμου, ενώ οι φτωχοί άνθρωποι καταφεύγουν σε φθηνά ναρκωτικά, τα οποία συνήθως παρασκευάζονται σε παράνομες επιχειρήσεις με χρήση παραβιασμένων 3D εκτυπωτών για χημικά ναρκωτικά και «σχεδίων εκτύπωσης» που μπορούν να μεταφορτωθούν. Καθώς οι χρήστες συχνά αγνοούν πλήρως τις ακριβείς επιπτώσεις των ουσιών που χρησιμοποιούν, τα εν λόγω συνθετικά ναρκωτικά έχουν ως αποτέλεσμα την αύξηση των εισαγωγών επειγόντων περιστατικών και των θανάτων που συνδέονται με τα ναρκωτικά σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Επίσης, δεδομένου ότι οι ανάγκες θεραπείας εξακολουθούν να μην καλύπτονται, η αύξηση των προβλημάτων ψυχικής υγείας έχει αυξήσει την πολλαπλή χρήση ουσιών και τη δημόσια χρήση, ιδίως σε αγροτικές περιοχές. Για να αντιμετωπιστεί το κενό πληροφόρησης και δράσης που δημιουργείται από τις ψευδείς ειδήσεις και τον πολιτικό κατακερματισμό, οι ομάδες αυτοβοήθειας με πρωτοβουλία της κοινότητας καλύπτουν το κενό που αφήνουν οι υπερφορτωμένες αρχές και συχνά είναι εξίσου εχθρικές προς τους εμπόρους ναρκωτικών όσο και προς τις αρχές επιβολής του νόμου. Η ζωή έχει γίνει πιο βίαιη, καθώς οι έμποροι ναρκωτικών λύνουν τις διαφορές με τη βία και οι τοξικομανείς διαπράττουν εγκλήματα για να συντηρήσουν την εξάρτησή τους, ενώ άλλοι επιτίθενται λόγω συμπτωμάτων στέρησης ή αλλαγών προσωπικότητας που σχετίζονται με τα ναρκωτικά.

Επιπλέον, ορισμένες χώρες θεωρούν την αποσταθεροποιητική επίδραση των ναρκωτικών στις κοινωνίες ως θεμιτό εργαλείο στις διεθνείς σχέσεις και προσφέρουν ασφαλές καταφύγιο σε παραγωγούς ναρκωτικών και εμπόρους πρόδρομων χημικών ουσιών. Άλλες απλώς χρησιμοποιούν τις συνθετικές ουσίες ως πηγή εισοδήματος, ενώ οι πολυεθνικές ομάδες οργανωμένου εγκλήματος, που κάποτε επωφελήθηκαν τα μέγιστα από την παγκοσμιοποίηση, δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να λειτουργήσουν σε ένα αποπαγκοσμιοποιημένο περιβάλλον. Ταυτόχρονα, οι εταιρικές επενδύσεις στον τομέα της τοξικομανίας επικεντρώνονται κυρίως στην ανάπτυξη νόμιμων υποκατάστατων και στην παροχή θεραπείας σε πελάτες με υψηλές απολαβές. Από την άλλη πλευρά, η παρακολούθηση έχει βελτιωθεί, ιδίως ως υπηρεσία για τον ιδιωτικό τομέα, αλλά δεν έχει επηρεάσει την έκβαση της τοξικομανίας.

Βασικά στοιχεία του σεναρίου

  • Καθώς οι οικονομικές συνθήκες επιδεινώνονται, ο αριθμός ευάλωτων και περιθωριοποιημένων χρηστών αυξάνεται, ενώ οι μεταβαλλόμενες προτεραιότητες του κοινού και οι περιορισμένοι οικονομικοί πόροι οδηγούν στην εξαφάνιση θεραπευτικών επιλογών και στην έλλειψη εστίασης στην πρόληψη.
  • Το πεδίο των ναρκωτικών γίνεται όλο και πιο περίπλοκο, καθώς τα ναρκωτικά διατίθενται στην αγορά από πολύ ευρύτερο φάσμα προμηθευτών σε διάφορα εισοδηματικά στρώματα και προωθούνται για συγκεκριμένες ανάγκες, γεγονός που δυσχεραίνει τις πολιτικές παρεμβάσεις.
  • Νέες συνθετικές ουσίες εμφανίζονται συνεχώς, με σοβαρές συνέπειες για τους ανυποψίαστους χρήστες, και συχνά προκαλούν ασφυκτική πίεση στις τοπικές και περιφερειακές υπηρεσίες υγείας και τις αρχές επιβολής του νόμου.
  • Δεδομένου ότι οι κανονισμοί διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ, δεν υπάρχουν σταθερές και αποτελεσματικές αποκρίσεις στον έλεγχο των ναρκωτικών και σε άλλα συναφή ζητήματα.

Μεθοδολογική προσέγγιση

Πώς αναπτύχθηκαν τα σενάρια του EUDA

Στο πλαίσιο μιας σειράς εργαστηρίων για τις μελλοντικές εξελίξεις με το προσωπικό του EUDA, υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, εκπροσώπους των εθνικών σημείων επαφής του δικτύου Reitox και συμμετέχοντες στο παγκόσμιο συνέδριο για τις εξαρτήσεις Lisbon Addictions 2019 (όπου συμμετείχαν περίπου 120 άτομα συνολικά), εξετάστηκε και συζητήθηκε το σύνολο των 14 μεγατάσεων του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) (3), ανάλογα με τον πιθανό αντίκτυπο κάθε τάσης στο μέλλον των ναρκωτικών και της τοξικομανίας. Η διαδικασία αυτή είχε ως αποτέλεσμα τον προσδιορισμό πέντε τάσεων που θεωρήθηκε πιθανό να έχουν τον μεγαλύτερο αντίκτυπο στον τομέα έως το 2040. Επιπλέον, στο πλαίσιο μιας άσκησης ανίχνευσης του ορίζοντα, που περιλάμβανε την επανεξέταση των εκθέσεων του EUDA, προσδιορίστηκαν έξι ακόμη αναδυόμενες τάσεις που παρατηρούνται ήδη στον τομέα των ναρκωτικών και μπορεί να θεωρηθούν σχετικά «ισχυρές», ορατές ή σημαντικές εξελίξεις.

Πίνακας 1.  Βασικοί παράγοντες για τα σενάρια πλαισίου του EUDA

Τίτλος Κατηγορία STEEP Περιγραφή

Πληθυσμιακή αλλαγή

Κοινωνία

Μεταβολές στα δημογραφικά στοιχεία και τα μεταναστευτικά μοτίβα, όσον αφορά, για παράδειγμα, το προσδόκιμο ζωής, τα ποσοστά γεννήσεων και την αναλογία των φύλων, καθώς και τις μεταναστευτικές οδούς και ροές.

Διαφοροποιούμενες ανισότητες

Κοινωνία

Οι ανισότητες μεταξύ των ανθρώπων όσον αφορά, για παράδειγμα, το εισόδημα, την πρόσβαση στην εκπαίδευση, τη στέγαση και την υγειονομική περίθαλψη ή την πολιτική εξουσία, και το επίπεδο κοινωνικής συνοχής που προκύπτει από αυτές.

Μεταβαλλόμενες προκλήσεις στον τομέα της υγείας

Κοινωνία

Η εξέλιξη των ασθενειών (συμπεριλαμβανομένων των μη μεταδοτικών ασθενειών) και οι επιλογές καταπολέμησής τους, καθώς και αλλαγές στη συνολική αντίληψη για την υγεία όσον αφορά, για παράδειγμα, τις παγκόσμιες πανδημίες ή την ψυχική υγεία.

Επιτάχυνση των τεχνολογικών αλλαγών και της υπερσυνδεσιμότητας

Τεχνολογία

Η πρόοδος της τεχνολογίας και η παγκόσμια συνδεσιμότητα σε τομείς όπως η νανοτεχνολογία ή τα συστήματα συλλογικής νοημοσύνης.

Κλιματική αλλαγή και υποβάθμιση του περιβάλλοντος

Περιβάλλον

Η διαδικασία της υπερθέρμανσης του πλανήτη, με άμεσες επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον, που χαρακτηρίζεται, για παράδειγμα, από αύξηση της θερμοκρασίας, αύξηση του αριθμού των ακραίων καιρικών φαινομένων, άνοδο της στάθμης της θάλασσας κ.λπ. Καθώς οι επιπτώσεις ποικίλλουν ανά περιοχή, το ίδιο ισχύει και για τα μέτρα προσαρμογής.

Μεταβαλλόμενο κανονιστικό πλαίσιο

Πολιτική

Αλλαγές στη νομοθεσία και τις πολιτικές που αφορούν τη ρύθμιση της κυκλοφορίας και της χρήσης των ναρκωτικών, όπως, για παράδειγμα, η αποποινικοποίηση.

Εξελισσόμενες πολιτικές για την κάνναβη

Πολιτική

Πολιτικές μεταβολές εντός της ΕΕ στο νομικό καθεστώς της κάνναβης όσον αφορά, για παράδειγμα, τη διάκριση μεταξύ ιατρικής χρήσης και ψυχαγωγικής χρήσης.

Επιπτώσεις της παγκόσμιας οικονομίας

Οικονομία

Αλλαγές στην παγκόσμια οικονομία που επηρεάζουν την πολιτική για τα ναρκωτικά και την παρακολούθηση των ναρκωτικών, συμπεριλαμβανομένων, για παράδειγμα, αλλαγών στις ευκαιρίες χρηματοδότησης, κυβερνητικών μέτρων λιτότητας, πολιτικής τοποθέτησης κ.λπ.

Κατάχρηση φαρμάκων

Κοινωνία

Η μεταβολή στην κατάχρηση φαρμάκων όσον αφορά, για παράδειγμα, την κλίμακα και τη μορφή, και η εξέλιξη των αντίστοιχων μηχανισμών ελέγχου όσον αφορά, για παράδειγμα, τις πρακτικές συνταγογράφησης ή τις ερευνητικές ανάγκες.

Σύνθετα προφίλ αναγκών και εξατομικευμένες παρεμβάσεις

Κοινωνία

Αλλαγές στην πολυπλοκότητα της χρήσης ναρκωτικών, για παράδειγμα, ποιος χρησιμοποιεί ναρκωτικά και για ποιους λόγους, και η σχετική ανάγκη για εξατομικευμένες παρεμβάσεις όσον αφορά, για παράδειγμα, τα ιδιαίτερα τρωτά σημεία των ανθρώπων ή τις συμμετοχικές επιλογές.

Καινοτομία και νέα εργαλεία

Τεχνολογία

Η ανάπτυξη νέων μέσων για την παρακολούθηση ή την ανίχνευση της κατάχρησης φαρμάκων και της χρήσης ναρκωτικών, καθώς και εφαρμογών για τη βελτίωση της συνολικής υγείας, όπως, για παράδειγμα, νέες θεραπευτικές τεχνολογίες ή νέες μορφές επικοινωνίας. 

Άνοδος της ΤΝ

(προσθήκη του 2024)

Τεχνολογία

Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην παρασκευή και ανίχνευση παράνομων ουσιών, καθώς και στη θεραπεία των εξαρτήσεων και επιβολή της σχετικής νομοθεσίας.

Γεωπολιτική μεταβλητότητα

(προσθήκη του 2024)

Πολιτική

Καθώς ο κόσμος γίνεται πολυπολικός, η τύχη των διεθνών θεσμών και των μηχανισμών συνεργασίας είναι αβέβαιη. Αυτό περιλαμβάνει και τη συνεργασία για την καταπολέμηση της διακίνησης ναρκωτικών.

Με βάση αυτόν τον κατάλογο των 11 τάσεων που σχετίζονται με τον EUDA (βλ. πίνακα 1 ανωτέρω), σε συνδυασμό με μια επιπλέον συστηματική αναζήτηση της σχετικής βιβλιογραφίας (4) για την προσθήκη περαιτέρω πληροφοριών και εξελίξεων, πραγματοποιήθηκε μια δομημένη διαδικασία με τη χρήση μεθοδολογίας βασιζόμενης σε βασικούς παράγοντες (5), με αποτέλεσμα τη δημιουργία τριών πρωτότυπων σεναρίων.

Στο συμμετοχικό εργαστήριο του EUDA για την εξέταση σεναρίων στο συνέδριο για τις εξαρτήσεις Lisbon Addictions 2022, αυτά τα σενάρια πλαισίου χρησιμοποιήθηκαν ως σημείο εκκίνησης για τις συζητήσεις στο εργαστήριο (για την εναρκτήρια παρουσίαση, βλ. Future Impacts, 2022). Οι συντονιστές από την Future Impacts και τον EUDA υποστήριξαν 25 συμμετέχοντες (6) στην εξέταση των σεναρίων και στη συζήτηση των συγκεκριμένων επιπτώσεων που ενδέχεται να έχουν στο χρονικό πλαίσιο του 2040 για την κοινωνία εν γένει, για τα ναρκωτικά και την τοξικομανία, καθώς και για την παρακολούθηση των ναρκωτικών και την πολιτική για τα ναρκωτικά. Πρόσθετο υλικό προήλθε από μια άσκηση με τίτλο «Επιστολές από το μέλλον», με την οποία προσδιορίστηκαν συστάσεις για την τρέχουσα πολιτική. Χρησιμοποιώντας τα συλλεχθέντα δομημένα αποτελέσματα, τα τρία σενάρια στη συνέχεια εμπλουτίστηκαν, βελτιώθηκαν και επικαιροποιήθηκαν.

Γράφημα 1. Επισκόπηση της μεθοδολογικής προσέγγισης

Υποθέσεις σεναρίων

Το έτος 2040 επιλέχθηκε ως χρονικό πλαίσιο για τα σενάρια, καθώς θεωρήθηκε αρκετά μακρινό στο μέλλον ώστε να προκαλέσει σκέψεις πέρα από τον επόμενο στρατηγικό κύκλο, διευκολύνοντας έτσι τη συζήτηση να ξεφύγει από τα όρια της πεπατημένης. Επιπλέον, με την επιλογή του 2040, το σενάριο παραμένει πιθανό για το κοινό και δεν απομακρύνεται υπερβολικά από την πραγματικότητα ώστε να μοιάζει φανταστικό.

Στη διάρκεια της περιόδου κατά την οποία δημιουργήθηκαν τα σενάρια, η αστάθεια και οι αναταραχές ήταν σε σχετικά υψηλά επίπεδα, ιδίως όσον αφορά την πανδημία COVID-19 και τις μεταβολές στο γεωπολιτικό τοπίο. Ως εκ τούτου, οι μελλοντικές εξελίξεις που αποτελούν τη βάση των σεναρίων ερμηνεύτηκαν μέσα από το πρίσμα του πλαισίου VUCA (αστάθεια, αβεβαιότητα, πολυπλοκότητα και ασάφεια). Έτσι, θεωρήθηκε ότι τα μελλοντικά γεγονότα θα είναι, σε ορισμένο βαθμό, ραγδαία και απρόβλεπτα, με σχέσεις αιτίου-αιτιατού που είναι δύσκολο να ερμηνευθούν. Ωστόσο, τα σενάρια σκοπίμως δεν δίνουν έμφαση σε ακραία επίπεδα αναταραχών ή αστάθειας (π.χ. το ξέσπασμα μιας πανδημίας με εξαιρετικά υψηλή θνησιμότητα ή την έναρξη του 3ου Παγκοσμίου Πολέμου). Επικεντρώνονται περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να αναπτυχθούν η καινοτομία, η οικονομία, οι κοινωνίες, η συνεργασία και η τεχνολογία, καθώς και στον βαθμό στον οποίο οι πτυχές αυτών των παραγόντων θα μπορούσαν να προκαλέσουν αναστάτωση. Εισροές που σχετίζονται με τις λεπτομέρειες πιο ακραίας αστάθειας θα μπορούσαν να καλυφθούν σε μελλοντικές δραστηριότητες ανάλυσης προοπτικών του EUDA.

Εδώ, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι περιγραφές δύο από τα αναπτυγμένα σενάρια έχουν σκοπίμως επεκταθεί ως τα άκρα του «κώνου των πιθανοτήτων», ενώ το σενάριο διατήρησης της υφιστάμενης κατάστασης βρίσκεται ακριβώς στη μέση. Αυτό καθιστά δυνατή την εξέταση του ευρύτερου δυνατού εύρους επιπτώσεων. Αν και το θετικό σενάριο μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται υπερβολικά αισιόδοξο και μη ρεαλιστικό με βάση τις τρέχουσες τάσεις, η αξία του έγκειται στο ότι δίνει στον αναγνώστη την ευκαιρία να εξετάσει πώς θα μπορούσε η πολιτική να κατευθυνθεί προς αυτά τα αποτελέσματα.

Βασιζόμενη σε βασικούς παράγοντες μεθοδολογία

Η βασιζόμενη σε βασικούς παράγοντες μεθοδολογία χρησιμοποιεί τους βασικούς παράγοντες ως τη ραχοκοκαλιά μιας διαφανούς, συστηματικής και πλήρως κλιμακούμενης διαδικασίας. Η διαδικασία αρχίζει με την προσεκτική εξέταση όλων των παραγόντων που προσδιορίστηκαν και θα μπορούσαν να επηρεάσουν το εκάστοτε θεματικό πεδίο («παράγοντες επιρροής»). Οι εξελίξεις που ενδέχεται να έχουν σημαντικό αντίκτυπο προσδιορίζονται ως «βασικοί παράγοντες» (ΒΠ). Οι δυνητικές μελλοντικές εξελίξεις κάθε ΒΠ περιγράφονται λεπτομερέστερα βάσει βιβλιογραφικής ανασκόπησης, ερευνών εμπειρογνωμόνων ή άλλων πηγών, με αποτέλεσμα να προκύψουν αρκετές «προβλέψεις» για κάθε ΒΠ, οι οποίες αναδεικνύουν διαφορετικές μελλοντικές οδούς ανάπτυξης.

Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται συχνά με τη μορφή μορφολογικού πλαισίου, δηλαδή ενός δισδιάστατου πίνακα αποφάσεων, στον οποίο κάθε στήλη φέρει ως τίτλο την ονομασία του ΒΠ και οι προβλέψεις περιγράφονται από κάτω, με ένα πλαίσιο για κάθε πρόβλεψη (βλ. βήμα 3 στην Εικόνα 2 κατωτέρω). Αυτό επιτρέπει τον προσδιορισμό και την οπτικοποίηση των συνδυασμών προβλέψεων που είναι δομικά συμβατοί, ταιριάζουν μεταξύ τους και είναι συνεπείς. Έτσι, τα σενάρια αποτελούνται από συνδυασμούς μίας πρόβλεψης ανά βασικό παράγοντα. Με βάση τα ανωτέρω, μπορούν να συνταχθούν σενάρια («σχέδια σεναρίων»), το καθένα από τα οποία περιγράφει πώς διαφορετικές εξελίξεις σε διαφορετικούς κοινωνικούς τομείς μπορούν να οδηγήσουν σε μια πιθανή μελλοντική εξέλιξη.

Λόγω του συστηματικού χαρακτήρα της, η διαδικασία αυτή μπορεί να επικαιροποιηθεί ή να επεκταθεί ή να περιοριστεί σχετικά εύκολα με την προσθήκη, την προσαρμογή ή την αφαίρεση βασικών παραγόντων ή/και προβλέψεων, καθιστώντας δυνατή την ταχεία προσαρμογή των σεναρίων στις μεταβαλλόμενες απαιτήσεις και συνθήκες, εάν και όταν προκύψουν νέες πληροφορίες. Μέσα σε αυτό το μεθοδολογικό πλαίσιο, είναι επίσης δυνατό να προστεθούν «μικροοικονομικά σενάρια» που εστιάζουν σε συγκεκριμένα θέματα ή να δημιουργηθούν συγκεκριμένα τοπικά σενάρια που επισημαίνουν τις εξελίξεις σε μια περιοχή ή χώρα [παραμένοντας παράλληλα ευθυγραμμισμένα με τα σενάρια πλαισίου (ή μακροοικονομικά σενάρια)].

Διάγραμμα 2. Επισκόπηση της βασιζόμενης σε βασικούς παράγοντες μεθοδολογίας στη διαδικασία δημιουργίας σεναρίων του EUDA

Η ενημέρωση του 2024

Τα σενάρια δεν είναι στατικά. Πρέπει να παρακολουθούνται, να υποβάλλονται σε προσομοιώσεις ακραίων καταστάσεων και να ενημερώνονται. Για να είναι πιο αποτελεσματικά, τα σενάρια πρέπει να αποτελέσουν μέρος μιας μόνιμης διαδικασίας στο πλαίσιο της οποίας θα συγκρίνονται τακτικά με τις πρόσφατες εξελίξεις, θα συζητούνται και θα προσαρμόζονται, με την εξαγωγή νέων συμπερασμάτων.

Το παρόν έγγραφο δείχνει τον τρόπο με τον οποίο επικαιροποιήθηκαν τα αρχικά σενάρια πλαισίου. Για την επικαιροποίηση του 2024, η Future Impacts επανεξέτασε την αρχική της προεργασία για να αξιολογήσει το πόσο ευσταθούσαν οι υποθέσεις και πραγματοποίησε μια σύντομη βιβλιογραφική ανασκόπηση. Κατέστη σαφές ότι νέες εξελίξεις, τις οποίες το προηγούμενο σύνολο βασικών παραγόντων δεν αντανακλούσε πλήρως, έχουν επηρεάσει τον τομέα των ναρκωτικών, με αρκετές πτυχές να ξεχωρίζουν. Μία από αυτές αφορά τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Μια άλλη είναι η συνεχιζόμενη γεωπολιτική αστάθεια, με τα πρώτα σημάδια χρήσης των ναρκωτικών για την άσκηση πολιτικής επιρροής. Επίσης, η αύξηση των νέων ψυχοδραστικών ουσιών και των συνθετικών ναρκωτικών, η οποία αναμένεται ευρέως να επιταχυνθεί και να ενταθεί σε κλίμακα εντός και εκτός της ΕΕ, εμφανίζεται και στα τρία σενάρια, ενώ η επικράτησή τους καθορίζεται από την εξέλιξη των άλλων βασικών παραγόντων.

Ο EUDA θα συνεχίσει να αναπτύσσει αυτά τα σενάρια στο μέλλον.

Παραπομπές

EUDA (Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Ναρκωτικά) (2022), Εργαλειοθήκη για την ανάλυση προοπτικών στον τομέα των ναρκωτικών

EUDA (2023), The future of drug monitoring in Europe until 2030: a report summarising the findings and lessons learnt from the EMCDDA’s ‘futures study

EUDA (2024), Κατανόηση της κατάστασης των ναρκωτικών στην Ευρώπη το 2024 — βασικές εξελίξεις (Ευρωπαϊκή έκθεση για τα ναρκωτικά 2024).

Future Impacts (2022), 3 Scenarios, 3 Alternative Addiction Futures for 2040. (3 σενάρια, Presentation for the EMCDDA Scenario Engagement Workshop at LxAddictions22

JRC (Κοινό Κέντρο Ερευνών) (2023), Reference foresight scenarios: scenarios on the global standing of the EU in 2040

ΕΟΠ (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος) (2020), Population trends 1950 – 2100: global and within Europe

ΕΟΠ (2021), Trends and projections in Europe 2021

ΔΟΜ (Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης) (2020), The future of migration to Europe

Kosow, H. and Gaßner R. (2008), Methods of future and scenario analysis: overview, assessment, and selection criteria. 

Oxfam (2020), Global megatrends: mapping the forces that affect us all. Έγγραφα προβληματισμού της Oxfam International

Σημειώσεις

(1) Βλ., για παράδειγμα, τα σενάρια αναφοράς για το 2040 που δημοσιεύθηκαν από το Κοινό Κέντρο Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (JRC, 2023), τα σενάρια του ΕΟΠ για το έργο για μια βιώσιμη Ευρώπη το 2050 (EEA, 2021), τη χρήση σεναρίων από τον EUAA στην έκθεσή του το 2023 σχετικά με το μέλλον της διεθνούς προστασίας στην Ευρώπη (EUAA, 2023a) ή τη χαρτογράφηση των διαφορετικών πιθανών κοινωνικοοικονομικών αποτελεσμάτων της δίκαιης μετάβασης σε τέσσερα σενάρια από το Eurofound (Eurofound, 2023).

(2) Στις 2 Ιουλίου 2024 το Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας (EMCDDA) έγινε επισήμως ο Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Ναρκωτικά (EUDA), με αναθεωρημένη εντολή. Ενώ οι δραστηριότητες ανάλυσης προοπτικών μεταξύ του 2018 και του 2024 πραγματοποιήθηκαν ενώ ο οργανισμός ονομαζόταν ακόμη EMCDDA (Ευρωπαϊκό Κέντρο Παρακολούθησης Ναρκωτικών και Τοξικομανίας), στο παρόν έγγραφο αναφερόμαστε στον οργανισμό με τη νέα ονομασία του, EUDA (Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Ναρκωτικά).

(3) Ως μεγατάσεις ορίζονται οι μακροπρόθεσμες κινητήριες δυνάμεις αλλαγής που παρατηρούνται επί του παρόντος και οι οποίες έχουν σημαντικό αντίκτυπο σε κάθε πτυχή της ζωής παγκοσμίως και θα συνεχίσουν να έχουν για αρκετές δεκαετίες.

(4) Σε αυτήν συμπεριλήφθηκαν πρόσφατες μελέτες ανάλυσης προοπτικών της ΕΕ οι οποίες κάλυπταν το ίδιο χρονικό πλαίσιο (έως το 2040), καθώς και εργασίες στις οποίες συζητήθηκαν εξελίξεις που αφορούν ειδικά τον τομέα των ναρκωτικών.

(5) Ενώ οι διάφορες προσεγγίσεις της μεθοδολογίας σεναρίων έχουν όλες τα δικά τους πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα (βλ., για παράδειγμα, Curry and Schultz, 2009), ο «αρθρωτός» ή μορφολογικός τρόπος δημιουργίας σεναρίων (δηλ. η βασιζόμενη σε βασικούς παράγοντες μεθοδολογία) ανταποκρίνεται καλύτερα στις ανάγκες αυτού του έργου. Η μεθοδολογία αναπτύχθηκε αρχικά από μια ομάδα του JRC της ΕΕ, και υπάρχουν παραλλαγές της μεθοδολογίας. Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με την προσέγγιση, βλ., για παράδειγμα, Kosow and Gaßner (2008).

(6) Οι συμμετέχοντες προέρχονταν από ένα ευρύ φάσμα τοπικών (συμπεριλαμβανομένων και μη ευρωπαϊκών) και επαγγελματικών υποβάθρων, μεταξύ των οποίων μέλη της επιστημονικής και ιατρικής κοινότητας και εκπρόσωποι αρμόδιων εθνικών ιδρυμάτων και θεσμικών οργάνων της ΕΕ.

Ευχαριστίες

Στην Future Impacts για τη στήριξή τους στην καθοδήγηση της πορείας ανάλυσης προοπτικών της EUA, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης των σεναρίων και της συνοδευτικής εργαλειοθήκης.

Σχετικά με την Future Impacts

Η Future Impacts σχεδιάζει και εφαρμόζει διαδικασίες ανάλυσης προοπτικών για ζητήματα που αφορούν το μέλλον οργανισμών και επιχειρήσεων. Εκτελούμε έργα ανάλυσης προοπτικών με στόχο τον εντοπισμό των επιλογών για τη λήψη μέτρων σήμερα προσανατολισμένων στο μέλλον. Για τον σκοπό αυτόν, χρησιμοποιούμε ή συνδυάζουμε την ανάλυση τάσεων, την εκπόνηση σεναρίων και επισκοπήσεις με τη μέθοδο Delphi, καθώς και άλλες προσεγγίσεις. Εκτός από την επικέντρωση των δραστηριοτήτων μας στην ανάπτυξη και την υλοποίηση εξατομικευμένων παιχνιδιών ανάλυσης προοπτικών, εστιάζουμε επίσης τις προσπάθειές μας στην ανάπτυξη ικανοτήτων ανάλυσης προοπτικών. Παρέχουμε στους πελάτες μας υποστήριξη για την επέκταση των ικανοτήτων και των δεξιοτήτων τους στον τομέα της ανάλυσης προοπτικών μέσω υπηρεσιών κατάρτισης, εργαλειοθηκών και υπηρεσιών καθοδήγησης.

Λογότυπο «Future Impacts»

Top