Możliwe scenariusze przyszłości polityki antynarkotykowej i obszaru uzależnień w UE do 2040 roku (Scenariusze opracowane w ramach modelu prognozowania Foresight Framework)
Wprowadzenie i kontekst
Na tej stronie znajdują się informacje dotyczące najnowszej aktualizacji scenariuszy ramowych EUDA. Zawiera ona podstawowe informacje na temat projektu i uwagi metodologiczne oraz umożliwia dostęp do samych scenariuszy.
Czym są „scenariusze”?
Scenariusze są szeroko wykorzystywane w prognozowaniu korporacyjnym, a także odgrywają istotną tradycyjną rolę w działaniach prognostycznych instytucji Unii i ich agencji technicznych (1). Planowanie w oparciu o scenariusze stanowi strategiczne narzędzie przygotowania się na szerokie spektrum przyszłych wydarzeń: zamiast przewidywać jeden, najbardziej prawdopodobny rozwój wydarzeń, scenariusze przedstawiają możliwe alternatywne kierunki. Następnie można omówić i przemyśleć konsekwencje tych ścieżek rozwoju wydarzeń, co pozwala poprawić umiejętności organizacji w zakresie podejmowania decyzji z wyprzedzeniem. Scenariusze podkreślają, że na przyszłość można mieć wpływ – zachęcają do refleksji nad tym, jak osiągnąć pożądane rezultaty i jak uniknąć kierunków, które mogą okazać się niekorzystne.
EUDA (2) od 2019 r. rozwija swoje zdolności w zakresie prognozowania poprzez szereg działań, w tym warsztaty poświęcone analizie prognoz i trendów, zestaw narzędzi EUDA na potrzeby warsztatów dotyczących trendów oraz opracowanie pierwszych pilotażowych scenariuszy ramowych. Celem jest rozwój umiejętności i narzędzi, które zwiększają gotowość organizacji w zakresie trendów, polityki i praktyk związanych z narkotykami, a także wsparcie zewnętrznych interesariuszy w budowaniu zdolności prognozowania. Przedstawione poniżej scenariusze stanowią część tego przyszłościowego podejścia i mają na celu pomóc organizacji we wczesnym rozpoznaniu potencjalnych przyszłych zmian – zarówno szans, jak i wyzwań – w nieustannie zmieniającym się globalnym krajobrazie narkotykowym, oraz w przygotowaniu się na te zmiany.
Scenariusze: trzy alternatywne wizje przyszłości polityki antynarkotykowej i obszaru uzależnień w 2040 roku
Wybierz jeden ze scenariuszy.
Scenariusz 1: Harmonia UE
W 2040 roku nierówności społeczne w UE są mniejsze niż kiedykolwiek w najnowszej historii. Po przezwyciężeniu serii kryzysów w połowie lat 20. XXI wieku spójność gospodarcza, społeczna i terytorialna rozwijała się w szybkim tempie, prowadząc do wysokiego poziomu zbiorowego dobrobytu: ludziom nigdy wcześniej nie żyło się tak dobrze. Narkotyki wprawdzie nie zniknęły całkowicie, ale uzależnienia występują na rekordowo niskim poziomie i powodują mniej szkód niż kiedykolwiek. Polaryzacja polityczna znacznie się zmniejszyła, a społeczeństwo stało się bardziej ufne, co ułatwia integrację rosnącej liczby młodych pracowników migrujących do UE (i w jej obrębie). Migracja i imigranci stali się istotnym atutem coraz bardziej zróżnicowanej Europy, napędzając innowacje i wzrost wartości dodanej.
Opis scenariusza
Gdzie jesteśmy i jak tu dotarliśmy: UE i świat w 2040 r.
W 2040 roku obywatele UE cieszą się wysoką jakością życia w rzeczywistości, którą coraz częściej określa się mianem „Europy dobrobytu”. Choć początkowo mogło się to nie wydawać oczywiste, świat nie zapomniał lekcji wyniesionych z udanej współpracy międzynarodowej podczas pandemii COVID-19. Po geopolitycznych kryzysach wczesnych lat 20. XXI wieku nastąpił renesans demokracji, który przyczynił się do ustabilizowania globalnej gospodarki. Do 2040 roku zaczynają przynosić efekty intensywne działania podejmowane w latach 20. i 30. w celu złagodzenia najpoważniejszych skutków zmiany klimatu i zahamowania degradacji środowiska. Co więcej, po ponad dziesięciu latach, kiedy to światowa uwaga coraz bardziej skupiała się na znaczeniu innowacji i rozwoju technologicznego, obecnie dostępne są znaczne środki finansowe na badania naukowe, a wiedza swobodnie przepływa przez międzynarodowe sieci.
Życie w UE w 2040 r.
Spójność w UE znacząco się umocniła. W 2040 roku dzięki skutecznej polityce migracyjnej nowo przybyli szybko się integrują, a młodzi migranci równoważą skutki powolnego starzenia się i kurczenia populacji (w wieku produkcyjnym). W wielu sektorach gospodarki niedobory wykwalifikowanej siły roboczej należą już do przeszłości. Cyfrowy skok naprzód, zakończony w połowie lat 30. XXI wieku, wprowadził wszystkich – i niemal wszystko – do świata online. Dzięki ulepszonej infrastrukturze i lepszej dostępności usług publicznych różnice pomiędzy regionami UE maleją już od ponad dziesięciu lat i są obecnie znacznie mniejsze niż w 2020 roku. W rezultacie ogólne poczucie frustracji i niezadowolenia w dużej mierze zanikło, a większość obywateli darzy instytucje większym zaufaniem i nie postrzega polityki jako gry o sumie zerowej. Ułatwiło to również zwalczanie przestępczości zorganizowanej, co doprowadziło do wyraźnego spadku przemytu narkotyków i związanej z nim przemocy. Zmniejszył się poziom korupcji, ponieważ siatki przestępcze utraciły środki finansowe potrzebne do podważania ładu instytucjonalnego. Spadły także wskaźniki rozbojów, włamań i kradzieży, ponieważ mniej sprawców działa z potrzeby finansowania uzależnienia od narkotyków. Dobrobyt zbiorowy stał się jednym z filarów polityki UE i jej państw członkowskich, a gotowość do inwestowania w ten cel kapitału politycznego i finansowego jest wysoka.
Stan zdrowia publicznego i opieki zdrowotnej w 2040 r.
System opieki zdrowotnej w 2040 roku jest zdecydowanie mniej obciążony niż wcześniej. Z jednej strony ludzie prowadzą zdrowszy tryb życia – ograniczenie emisji oraz poprawa warunków bezpieczeństwa i higieny pracy przyczyniły się do lepszego stanu zdrowia fizycznego. Z drugiej – mniej stresujące środowisko pracy, lepsza równowaga między życiem zawodowym a prywatnym oraz brak presji ekonomicznej i polityki zaciskania pasa sprawiły, że obciążenie psychiczne jest mniejsze, a zaburzenia z nim związane występują znacznie rzadziej. Równocześnie nastąpiła znaczna poprawa samego systemu opieki zdrowotnej. Dzięki lepszej łączności wiedza medyczna jest dostępna niemal wszędzie, a ściślejsza współpraca i koordynacja działań w zakresie zdrowia na poziomie całej UE (zapoczątkowana wspólną reakcją na pandemię COVID-19 i instytucjonalnie umocniona w kolejnych latach) doprowadziły do powstania systemu opieki, który zapewnia niemal równy dostęp do leczenia w całej Unii. To kluczowe w zróżnicowanym społeczeństwie, jakie tworzy dzisiejsza Europa. Choć pewne różnice w dostępności usług i świadczeń nadal się utrzymują, są one minimalizowane dzięki naciskowi na opiekę opartą na społeczności lokalnej – zakorzenioną w lokalnych instytucjach, relacjach i zaufaniu. Dzięki unijnym inicjatywom na rzecz długowieczności coraz więcej terapii chorób przewlekłych i związanych z wiekiem jest dostępnych w ramach powszechnego systemu opieki zdrowotnej.
Co to oznacza dla narkotyków, polityki antynarkotykowej i monitorowania narkotyków w 2040 r.
Większa spójność, harmonizacja i współpraca transgraniczna są widoczne również w unijnej polityce antynarkotykowej i jej wdrażaniu, a także w powiązanych obszarach, takich jak m.in. prawa człowieka, bezpieczeństwo publiczne czy zwalczanie przestępczości. Polityka antynarkotykowa jest obecnie w pełni skoordynowana i współtworzona ze społeczeństwem obywatelskim, co zaowocowało opracowaniem programów profilaktycznych obejmujących całe społeczeństwo. Programy te często realizowane są w ramach działań na rzecz równości społecznej i mają na celu wspieranie sprawiedliwości oraz solidarności społecznej. Dobrze finansowane inicjatywy badawczo-rozwojowe, wspierane przez wysokiej jakości, elastyczne i przejrzyste dane dotyczące używania narkotyków, umożliwiły prowadzenie szybkich i precyzyjnie ukierunkowanych działań interwencyjnych. Takie interwencje stały się standardem w reagowaniu na nowe wzorce uzależnień. Pojawiły się innowacyjne formy leczenia i wczesnej profilaktyki, które są stale dostosowywane do coraz bardziej złożonych potrzeb użytkowników. Dzięki nowym technologiom szybka reakcja jest dziś możliwa na poziomie indywidualnym. Zmniejszyło to nie tylko używanie nowych substancji psychoaktywnych (NPS), ale także nadużywanie leków, czemu dodatkowo sprzyja wprowadzony w całej UE system medycyny personalizowanej. Wyraźne skupienie się na redukcji szkód, a nie jedynie na zwalczaniu narkotyków jako takich, doprowadziło do legalizacji niektórych, starannie wybranych substancji, które są obecnie dostępne poprzez ściśle kontrolowane kanały. Dzięki zrównoważonej polityce innowacyjnej UE oraz jej wpływom na arenie międzynarodowej nie doszło do przewidywanej przez sztuczną inteligencję (AI) nowej fali dopalaczy, a globalna koordynacja odgrywa kluczową rolę w walce z narkotykami syntetycznymi w ujęciu ogólnym. Na przykład kraje eksportujące szybko ograniczają handel prekursorami narkotyków, gdy tylko wykryte zostanie ich nadużycie, a internetowe platformy handlu NPS i innymi substancjami psychoaktywnymi są stale monitorowane i blokowane.
Kluczowe wnioski ze scenariusza
- Współtworzenie polityki ze społeczeństwem obywatelskim, zwłaszcza w zakresie zmian regulacji i uwarunkowań dotyczących używania narkotyków, prowadzi do szerokiej akceptacji wśród grup użytkowników.
- Dynamiczne, adaptacyjne i elastyczne opracowywanie polityk, oparte na skutecznym wykorzystaniu dowodów, umożliwia szybkie i dobrze ukierunkowane reakcje na nowe zjawiska — w szczególności w odniesieniu do zagrożeń związanych z nowymi substancjami psychoaktywnymi (NPS).
- Jasne, zharmonizowane na poziomie UE regulacje prowadzą do stabilnych i skutecznych działań związanych z narkotykami,
- Innowacyjność oraz konsekwentne dążenie do ponownego przemyślenia i udoskonalania najlepszych praktyk wzmacniają skuteczność programów profilaktycznych i umożliwiają wcześniejsze reagowanie na pojawiające się zagrożenia.
- Mniejsze użycie narkotyków ogranicza przemoc i poziom przestępczości, które stanowią efekt uboczny rynku substancji nielegalnych, uwalniając zasoby na działania sprzyjające dobrobytowi społecznemu.
- Ponieważ dane odgrywają kluczową rolę w ukierunkowywaniu działań terapeutycznych, swobodna i terminowa wymiana informacji na poziomie całej UE na temat nadużywania substancji jest niezbędna do zapewnienia skutecznych programów leczenia.
Scenariusz 2: Na granicy możliwości
W roku 2040 UE wciąż się trzyma – ale z coraz większym trudem. Kolejne globalne kryzysy dotykające kontynent pogłębiły podziały społeczne, a wśród decydentów unijnych dominuje pesymizm. W miarę jak coraz więcej osób zmaga się z rosnącymi kosztami utrzymania, narastają lokalne i społeczne nierówności w zakresie zdrowia. Dostęp do leczenia zależy coraz częściej od dochodu i miejsca zamieszkania, a nie od rzeczywistej potrzeby. Ponieważ dla wielu osób narkotyki wciąż stanowią podstawowy sposób radzenia sobie z trudnościami, władze UE z trudem nadążają za rosnącą złożonością zjawisk związanych z nadużywaniem substancji psychoaktywnych i leków, uzależnieniami oraz wzrostem przemocy związanej z narkotykami… ale jak długo jeszcze będą w stanie utrzymać kontrolę?
Opis scenariusza
Gdzie jesteśmy i jak tu dotarliśmy: UE i świat w 2040 r.
Po kryzysach początku lat 20. XXI wieku tempo odbudowy pozostało powolne. Ponadto w latach 30. uzależnienie gospodarcze od państw trzecich nie uległo znacznemu zmniejszeniu, co ograniczyło zdolność UE do wpływania na politykę eksportową innych krajów. Do roku 2040 współpraca międzynarodowa została zredukowana praktycznie do utrzymywania stałego przepływu handlu – poza tym niewiele państw wykazuje chęć wspólnego rozwiązywania problemów. W ostatnim dziesięcioleciu odnotowano natomiast wzrost celowych kampanii dezinformacyjnych, a działania w zakresie wywierania wpływu informacyjnego stały się powszechną praktyką. Większość państw nie dostrzega już korzyści w swobodnym dzieleniu się informacjami. Ponieważ w ciągu ostatnich 15 lat kwestie związane z klimatem były w dużej mierze ignorowane na rzecz krótkoterminowych korzyści gospodarczych, skutki zmiany klimatu są obecnie coraz poważniejsze, a wraz ze stale rosnącymi kosztami łagodzenia tych skutków codzienne życie wielu mieszkańców UE staje się coraz trudniejsze.
Życie w UE w 2040 r.
W 2040 roku różnice w poziomie zamożności między regionami UE wykazują niewiele oznak zmniejszania się, a w niektórych obszarach od ponad dziesięciu lat nawet się pogłębiają. Obecnie sytuacja gospodarcza Unii jest zbyt nierówna, aby zapewnić wszystkim obywatelom podobny poziom życia. Państwa członkowskie coraz bardziej różnią się także pod względem systemu rządów – niektóre zbliżają się w kierunku autorytaryzmu, podczas gdy inne wprowadzają nowe formy uczestnictwa społeczeństwa, aby wzmocnić swoje demokratyczne fundamenty. Problemy z integracją migrantów sprawiają, że w wielu branżach utrzymują się niedobory wykwalifikowanej siły roboczej, które – wraz ze starzeniem się populacji – stale się pogłębiają. Podczas gdy wielu mieszkańców Europy nadal cieszy się wysokim poziomem życia i dobrobytem, inni radzą sobie znacznie gorzej, a wzrost nierówności ekonomicznych doprowadził do rozszerzenia się przestępczości zorganizowanej – i do jej swoistej normalizacji – w regionach o szczególnie niekorzystnych perspektywach gospodarczych. Oczekiwana długość życia zaczyna się obniżać, a odsetek lat zdrowego życia w stosunku do całego życia szybko maleje. Brakuje ogólnounijnych inicjatyw ukierunkowanych na te problemy, co prowadzi do powstania mozaiki różnych podejść.
Stan zdrowia publicznego i opieki zdrowotnej w 2040 r.
„Cóż, zawsze może być gorzej” to podejście, które w 2040 roku podziela większość pracowników służby zdrowia i pacjentów. Jak dotąd systemy ochrony zdrowia były w stanie nadążyć za rosnącą liczbą przypadków chorób (zarówno niezakaźnych, jak i zaburzeń psychicznych), ale obecnie osiągnęły już granicę swoich możliwości. Ponieważ codzienne życie stanowi coraz większe wyzwanie dla znacznej części ludności aktywnej zawodowo, coraz więcej osób żyje w niebezpiecznych warunkach, co nieuchronnie prowadzi do wzrostu – lub przynajmniej braku spadku – liczby chorób zakaźnych. Od 15 lat Europa powoli oddala się od ideału społeczeństwa dobrobytu. Nierówności majątkowe są wyraźnie widoczne w rozkładzie głównych chorób, na które cierpi obecnie prawie jedna czwarta ludności aktywnej zawodowo. Dokładny obraz różnic regionalnych i ekonomicznych w stanie zdrowia społeczeństwa pozostaje jednak nieznany, ponieważ wysiłki mające na celu poprawę wymiany i kompatybilności danych dotyczących zdrowia zakończyły się niepowodzeniem w latach 30. XXI wieku. Zbyt często dostęp do opieki zdrowotnej zależy obecnie od zamożności i miejsca zamieszkania. Wysokospecjalistyczna opieka medyczna, będąca efektem innowacyjnych działań przedsiębiorstw, jest dostępna dla tych, których na nią stać; pozostali coraz częściej polegają na samoleczeniu i samodzielnym stosowaniu leków, zwłaszcza w zakresie problemów zdrowia psychicznego, szukając pomocy na rosnącym czarnym rynku leków na receptę.
Co to oznacza dla narkotyków, polityki antynarkotykowej i monitorowania narkotyków w 2040 r.
Państwa członkowskie jawnie lub pośrednio dokonują dekryminalizacji niektórych narkotyków rekreacyjnych, a dalsza liberalizacja przepisów zyskuje coraz liczniejszych zwolenników – w tym również wśród lobbystów przemysłowych. W rezultacie krajobraz regulacyjny w UE staje się coraz bardziej niejednolity. Narkotyki nielegalne w jednych krajach są agresywnie promowane w innych. Zmiany w przepływach handlowych doprowadziły również do tego, że niektóre substancje stały się powszechniej dostępne, podczas gdy inne są coraz trudniej osiągalne lub droższe. Wysiłki zmierzające do ograniczenia użycia szkodliwych, lecz legalnych substancji – na przykład poprzez reformę unijnych przepisów dotyczących kontroli tytoniu, mającą na celu stworzenie pokolenia wolnego od dymu tytoniowego do 2040 roku, czy poprzez współpracę międzynarodową – nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Ogólnie rzecz biorąc, rosnąca tendencja w zakresie używania narkotyków oraz nadużywania i niewłaściwego stosowania leków nie wykazuje oznak zahamowania. Destygmatyzacja i deprywacja społeczna poszerzyły rynek nadużywania substancji, stwarzając nowe możliwości dla przestępczości, zarówno w związku z innowacjami w zakresie rodzajów produktów – przede wszystkim nowych substancji psychoaktywnych (NPS) i ogólnie nowych narkotyków syntetycznych – jak i pojawiających się kanałów dystrybucji, za którymi organom ścigania trudno jest nadążyć. Jednocześnie zachowania przestępcze związane z narkotykami znacząco wzrosły, co doprowadziło do ponownego skupienia uwagi na bezpieczeństwie społeczności lokalnych. Działania w zakresie systemów wczesnego ostrzegania pozostają nierównomierne. W niektórych państwach członkowskich laboratoria kryminalistyczne potrafią identyfikować nowe substancje psychoaktywne i ich prekursory, a oczyszczalnie ścieków regularnie testują próbki pod kątem obecności nowych narkotyków; w innych krajach natomiast cięcia budżetowe sprawiają, że organy ścigania nie nadążają za rosnącą różnorodnością zagrożeń. Użytkownicy często nie są świadomi ryzyka zdrowotnego związanego z nowymi narkotykami syntetycznymi i tym samym są bardziej narażeni na szkody. Zachowania nałogowe stają się coraz bardziej złożone, podczas gdy standardowe, jednorodne metody leczenia wciąż dominują – prawdopodobnie również z powodu pogłębiającej się luki informacyjnej dotyczącej wzorców używania i nowych form uzależnień. Ta luka w wiedzy jest dodatkowo pogłębiana przez różnice w systemach monitorowania, w wyniku czego decydenci pozbawieni są szczegółowych danych, a inwestycje w polityki antynarkotykowe często pozostają nieukierunkowane. Z drugiej strony w niektórych krajach nasilono penalizację niektórych substancji oraz środki egzekwowania prawa, a inicjatywy społeczności lokalnych stały się częstsze i szerzej akceptowane – nawet jeśli część opinii publicznej postrzega je jedynie jako objaw słabości państwa.
Kluczowe wnioski ze scenariusza
- Rosnąca złożoność chorób oraz profili substancji psychoaktywnych utrudnia interwencje publiczne i wymaga podejścia opartego na stałym, bezpośrednim monitorowaniu sytuacji.
- Wraz ze wzrostem nierówności coraz więcej grup społecznych staje się podatnych na uzależnienia, co często prowadzi do zróżnicowanego terytorialnie wzorca używania narkotyków i sprawia, że nadzór musi koncentrować się na (wczesnym) wykrywaniu.
- Zasoby organów ścigania są rozdzielane między walkę na dwóch frontach – z rosnącą przestępczością zorganizowaną oraz z rozwojem nowych narkotyków – co utrudnia wdrażanie programów profilaktycznych.
- Aby zaradzić brakowi wiedzy na temat najlepszych sposobów inwestowania w strategie reagowania na problemy związane z używaniem narkotyków oraz roli nowych technologii (np. sztucznej inteligencji, biotechnologii itp.) w nielegalnej produkcji narkotyków, konieczne będzie przyspieszenie wymiany danych. W przeciwnym razie istnieje ryzyko, że lobbing interesariuszy wypełni te luki informacyjne.
Scenariusz 3: Domek z kart
Do roku 2040 UE dryfuje w międzynarodowym systemie pozbawionym kierunku i stabilności. Międzynarodowe zasady i regulacje są w dużej mierze ignorowane, a bloki polityczne i sojusze ulegają rozpadowi. W samej UE rosnąca tendencja do samodzielnego działania doprowadziła do fragmentacji politycznej, społecznej i gospodarczej. W większości państw członkowskich miało to znaczący negatywny wpływ na zdrowie i dobrobyt ludności. Systemy opieki zdrowotnej znajdują się na skraju załamania i ledwo funkcjonują, podczas gdy używanie narkotyków – napędzane zarówno poczuciem potrzeby, jak i komercjalizacją – stało się powszechne we wszystkich warstwach społecznych. Uzależnienia są zjawiskiem wszechobecnym, podobnie jak przemoc związana z narkotykami.
Opis scenariusza
Gdzie jesteśmy i jak tu dotarliśmy: UE i świat w 2040 r.
W ciągu piętnastu lat poprzedzających rok 2040 świat stał się bardziej podzielony. Między państwami wzniesiono bariery handlowe, a współpraca międzynarodowa osiągnęła historycznie niski poziom – działania odwetowe stały się normą. W ostatnim dziesięcioleciu UE miała coraz większe trudności z reagowaniem na kolejne, nakładające się kryzysy, a dziś nie jest już postrzegana – ani na zewnątrz, ani wewnątrz Wspólnoty – jako siła, z którą należy się liczyć w polityce. Uzależnienie od dostaw energii z krajów autorytarnych nie zostało zmniejszone, a już od dawna jest jasne, że żadne z dawnych celów klimatycznych – niegdyś symboli wspólnych europejskich ambicji – nie zostaną osiągnięte – i to z dużym odchyleniem od założeń.
Życie w UE w 2040 r.
W większości państw członkowskich sytuacja gospodarcza przedstawia się dramatycznie. Nowe technologie doprowadziły do utraty miejsc pracy, przy czym brak programów szkoleniowych w ostatnim dziesięcioleciu sprawił, że bezrobocie jest wysokie, a wynagrodzenia nie nadążają za inflacją. Wiele osób zmaga się z trudnościami finansowymi i szuka łatwych rozwiązań. Jednocześnie polaryzacja polityczna, protesty i frustracja społeczna osiągnęły niespotykany dotąd poziom. Od lat 30. XXI wieku decydenci polityczni rutynowo skupiają się na sprawach wewnętrznych, starając się utrzymać stabilność krajową. Państwa członkowskie przestały postrzegać Unię jako źródło rozwiązań, a autorytaryzm i wykluczające formy nacjonalizmu stały się normą. Podczas gdy liczba uchodźców na świecie jest najwyższa w historii, a europejski przemysł boryka się z dotkliwym niedoborem wykwalifikowanej siły roboczej, imigrantom odmawia się wjazdu na terytorium UE. Innowacyjność – dziś już jedynie modne hasło powtarzane przez wszystkich – podupadła, mimo że nadal przeznacza się na nią znaczne środki finansowe.
Stan zdrowia publicznego i opieki zdrowotnej w 2040 r.
Nie można powiedzieć, że brakowało prób, jednak od niemal dziesięciolecia systemy opieki zdrowotnej w UE coraz częściej nie są w stanie sprostać pojawiającym się wyzwaniom. Braki w finansowaniu i zasobach pogłębiają się wskutek niepowodzenia międzynarodowych działań zbiorowych wobec wspólnych zagrożeń (np. nowych pandemii). W rezultacie regionalne i sezonowe sytuacje kryzysowe (takie jak fale upałów spowodowane postępującą zmianą klimatu) pozostają bez skutecznej reakcji. W warunkach powszechnego bezrobocia, inflacji i ubóstwa warunki życia znacznie się pogorszyły w porównaniu z początkiem lat 20. XXI wieku. Wiele osób cierpi na depresję i inne zaburzenia psychiczne, lecz możliwości leczenia są ograniczone, a coraz więcej mieszkańców UE nie ma dostępu do ubezpieczenia zdrowotnego. Zarówno wysokie koszty, jak i brak wspólnych danych oraz solidnej infrastruktury cyfrowej sprawiają, że innowacyjne rozwiązania medyczne (w tym e-zdrowie) nigdy nie zostają wdrożone w skali całej UE.
Co to oznacza dla narkotyków, polityki antynarkotykowej i monitorowania narkotyków w 2040 r.
W UE i jej państwach członkowskich nie istnieje już wspólne podejście do problematyki narkotyków. Fragmentacja polityczna doprowadziła do powstania skrajnie różnych przepisów i polityk ich egzekwowania, a organizacje ponadnarodowe stały się niemal bezsilne. Priorytetowe traktowanie bezpieczeństwa wewnętrznego sprawiło, że represje, a nie leczenie, stały się normą. Podejścia oparte na terapii i redukcji szkód postrzegane są jako czynnik pogłębiający problem, przez co pozostają one dramatycznie niedofinansowane. W konsekwencji brakuje wiedzy, wykwalifikowanego personelu i środków na badania. Jednocześnie, prawdopodobnie w wyniku wcześniejszego upowszechnienia się substancji poprawiających funkcje poznawcze (określanych jako brain doping), używanie narkotyków przestało być tematem tabu. Powszechne jest zarówno stosowanie narkotyków syntetycznych i opioidów, jak i nadużywanie leków.
Wraz z komercjalizacją rynku narkotykowego UE stała się jednym z głównych producentów narkotyków syntetycznych. Istniejące nierówności społeczne znajdują odzwierciedlenie także w postrzeganiu poszczególnych narkotyków oraz w sposobie formułowania i egzekwowania przepisów. Wyrafinowani i innowacyjni dostawcy komercyjni zaspokajają potrzeby zamożnych przedstawicieli zawodów umysłowych, oferując produkty zalegalizowane w wyniku skutecznego lobbingu albo funkcjonujące w szarej strefie, na które organy ścigania przymykają oko. Z kolei osoby o niższych dochodach sięgają po tanie narkotyki, najczęściej wytwarzane w przydomowych laboratoriach przy użyciu zmodyfikowanych drukarek 3D do produkcji narkotyków syntetycznych i pobieranych z internetu planów potrzebnych do takiej produkcji. Ponieważ użytkownicy często nie znają dokładnego działania przyjmowanych substancji, narkotyki syntetyczne powodują liczne przypadki nagłych przyjęć do szpitali i zgonów, zarówno lokalnie, jak i regionalnie. Brak dostępu do leczenia, w połączeniu z rosnącą liczbą zaburzeń psychicznych, prowadzi do coraz częstszego łączenia różnych substancji oraz zażywania ich w miejscach publicznych – zwłaszcza na obszarach wiejskich. Aby wypełnić lukę w zakresie informacji i działań spowodowaną fałszywymi informacjami i fragmentacją polityczną, pojawiają się oddolne grupy samopomocowe. W wielu przypadkach są one równie wrogie wobec handlarzy narkotyków, co wobec służb porządkowych. Życie stało się bardziej brutalne – handlarze coraz częściej rozwiązują spory przy użyciu przemocy, osoby uzależnione popełniają przestępstwa, by zdobyć środki na narkotyki, a inni reagują agresją w wyniku odstawienia lub zmian osobowości spowodowanych narkotykami.
Dodatkowo niektóre państwa postrzegają destabilizujący wpływ narkotyków na społeczeństwo jako legalne narzędzie polityki zagranicznej – oferują schronienie producentom i handlarzom prekursorów chemicznych. Inne wykorzystują produkcję substancji syntetycznych jako źródło dochodów. Międzynarodowe sieci przestępczości zorganizowanej, niegdyś jedni z największych beneficjentów globalizacji, mają coraz większe trudności z działalnością w świecie po erze globalizacji. Jednocześnie inwestycje korporacyjne w obszarze uzależnień koncentrują się głównie na opracowywaniu legalnych substytutów i terapii dla zamożnych klientów. Monitorowanie z kolei się poprawiło, zwłaszcza jako usługa świadczona na rzecz sektora prywatnego, jednak nie przełożyło się to na rzeczywistą poprawę sytuacji w zakresie ograniczania uzależnień.
Kluczowe wnioski ze scenariusza
- Wraz z pogarszającymi się warunkami ekonomicznymi rośnie liczba osób podatnych na uzależnienia i marginalizowanych, podczas gdy zmiana priorytetów publicznych i ograniczone zasoby finansowe prowadzą do zanikania możliwości leczenia oraz braku nacisku na działania profilaktyczne.
- Krajobraz narkotykowy staje się coraz bardziej złożony – narkotyki są oferowane przez coraz szersze grono dostawców, na różnych poziomach dochodowych, i promowane jako środki zaspokajające określone potrzeby, co utrudnia prowadzenie skutecznej polityki interwencyjnej.
- Nieustannie pojawiają się nowe substancje syntetyczne, których stosowanie ma poważne konsekwencje dla nieświadomych użytkowników i często przeciąża lokalne oraz regionalne służby zdrowia i organy ścigania.
- Ze względu na duże różnice w przepisach pomiędzy państwami członkowskimi UE brak jest stabilnych i skutecznych mechanizmów reagowania w zakresie kontroli narkotyków i innych powiązanych kwestii.
Podejście metodologiczne
Jak opracowano scenariusze EUDA
Podczas serii warsztatów poświęconych przyszłości, w których uczestniczyli pracownicy EUDA, decydenci, przedstawiciele krajowych punktów kontaktowych Reitox oraz uczestnicy konferencji Lisbon Addictions 2019 (łącznie około 120 osób), analizowano zestaw 14 megatrendów JRC (3). Każdy z nich omówiono pod kątem potencjalnego wpływu na przyszłość zjawiska narkotyków i uzależnień. W wyniku tego procesu zidentyfikowano pięć trendów, które uznano za najbardziej wpływowe w perspektywie do roku 2040. Dodatkowo, w ramach analizy sytuacji obejmującej przegląd sprawozdań EUDA, wskazano sześć kolejnych, nowych trendów, które już obecnie można zaobserwować w obszarze narkotyków i które można uznać za stosunkowo „silne”, widoczne lub istotne zjawiska rozwojowe.
Tabela 1. Kluczowe czynniki scenariuszy ramowych EUDA
| Tytuł | Kategoria STEEP | Opis |
|---|---|---|
|
Zmiany demograficzne |
Społeczeństwo |
Zmiany w strukturze demograficznej i wzorcach migracyjnych, np. w zakresie oczekiwanej długości życia, współczynników urodzeń, proporcji płci, a także szlaków i przepływów migracyjnych. |
|
Nierówności różnicujące |
Społeczeństwo |
Nierówności między ludźmi pod względem np. dochodów, dostępu do edukacji, mieszkań i opieki zdrowotnej czy wpływu politycznego, a także wynikający z nich poziom spójności społecznej. |
|
Zmiany w wyzwaniach w zakresie zdrowia |
Społeczeństwo |
Ewolucja chorób (w tym chorób niezakaźnych) i sposobów ich zwalczania oraz zmiany w ogólnym pojmowaniu zdrowia, m.in. w kontekście globalnych pandemii czy zdrowia psychicznego. |
|
Przyspieszony rozwój technologiczny i hiperłączność |
Technologia |
Postęp technologiczny i globalne połączenia w takich obszarach jak np. nanotechnologia czy systemy inteligencji zbiorowej. |
|
Zmiana klimatu i degradacja środowiska |
Środowisko |
Proces globalnego ocieplenia, wpływający bezpośrednio na środowisko naturalne, przejawiający się m.in. wzrostem temperatur, zwiększoną częstotliwością występowania ekstremalnych zdarzeń pogodowych, podnoszeniem się poziomu mórz itp. Ponieważ skutki tego procesu różnią się w zależności od regionu, różne są również środki dostosowawcze. |
|
Zmiana ram prawnych |
Polityka |
Zmiany w przepisach i politykach dotyczących regulacji obrotu narkotykami i używania narkotyków, np. w zakresie depenalizacji. |
|
Zmieniająca się polityka dotycząca konopi indyjskich |
Polityka |
Zmiany polityczne w UE dotyczące statusu prawnego konopi, np. rozróżnienia między zastosowaniem medycznym a rekreacyjnym. |
|
Wpływ gospodarki światowej |
Gospodarka |
Zmiany w gospodarce światowej wpływające na politykę antynarkotykową i monitorowanie, np. zmiany dotyczące możliwości finansowania, rządowych środków oszczędnościowych, uwarunkowań politycznych itp. |
|
Nadużywanie leków |
Społeczeństwo |
Zmiany dotyczące zjawiska nadużywania leków, np. pod względem charakteru i skali, oraz rozwój odpowiednich mechanizmów kontrolnych, np. praktyk przepisywania leków lub potrzeb badawczych. |
|
Złożone profile potrzeb i indywidualnie dopasowane interwencje |
Społeczeństwo |
Zmiany w złożoności zjawiska używania narkotyków – dotyczące tego, kto i z jakich powodów sięga po substancje psychoaktywne – oraz wynikająca z tego potrzeba dopasowania interwencji do indywidualnych potrzeb, np. specyficznych podatności użytkowników lub ich możliwości uczestnictwa w działaniach pomocowych. |
|
Innowacje i nowe narzędzia |
Technologia |
Opracowanie nowych narzędzi do monitorowania lub wykrywania stosowania leków i narkotyków, a także zastosowań służących poprawie ogólnego stanu zdrowia, takich jak np. nowe technologie leczenia lub nowe formy komunikacji. |
|
Wzrost znaczenia sztucznej inteligencji (dodatek z 2024 r.) |
Technologia |
Wykorzystanie sztucznej inteligencji w produkcji i wykrywaniu nielegalnych substancji, a także w leczeniu uzależnień i egzekwowaniu powiązanych przepisów prawnych. |
|
Niestabilność geopolityczna (dodatek z 2024 r.) |
Polityka |
W miarę jak świat staje się wielobiegunowy, przyszłość instytucji międzynarodowych i mechanizmów współpracy pozostaje niepewna. Dotyczy to także współpracy w walce z handlem narkotykami. |
Na podstawie tej listy obejmującej łącznie 11 trendów istotnych dla EUDA (zob. tabela 1 powyżej), połączonej z dodatkowym systematycznym przeglądem odpowiedniej literatury (4), który pozwolił uwzględnić nowe spostrzeżenia i kierunki rozwoju, przeprowadzono ustrukturyzowany proces oparty na metodyce kluczowych czynników (5). W jego wyniku opracowano trzy prototypowe scenariusze.
Podczas warsztatów EUDA Scenario Engagement Workshop, które odbyły się w ramach konferencji Lisbon Addictions 2022, zaprezentowane scenariusze ramowe posłużyły jako punkt wyjścia do dyskusji warsztatowych (prezentacja otwierająca: zob. Future Impacts, 2022). Moderatorzy z organizacji Future Impacts oraz przedstawiciele EUDA wspierali 25 uczestników (6) w analizowaniu scenariuszy i debacie nad konkretnymi konsekwencjami, jakie mogą one mieć w perspektywie roku 2040 – zarówno dla społeczeństwa jako całości, jak i dla obszaru narkotyków, uzależnień, monitorowania narkotyków oraz polityki antynarkotykowej. Dodatkowych inspiracji dostarczyło ćwiczenie zatytułowane „listy z przyszłości”, w ramach którego sformułowano rekomendacje dotyczące obecnych działań politycznych. Na podstawie zebranych w sposób usystematyzowany wyników trzy scenariusze zostały następnie dopracowane, udoskonalone i zaktualizowane.
Założenia scenariusza
Rok 2040 został wybrany jako horyzont czasowy scenariuszy, ponieważ uznano, że jest wystarczająco odległy, by zachęcić do myślenia wykraczającego poza najbliższy cykl strategiczny, co ułatwia prowadzenie dyskusji wykraczającej poza ramy scenariusza utrzymania status quo. Jednocześnie wybór roku 2040 sprawia, że scenariusze pozostają realistyczne i wyobrażalne dla odbiorców, nie wkraczając w sferę czystej fikcji.
W okresie tworzenia scenariuszy zmienność i zakłócenia utrzymywały się na stosunkowo wysokim poziomie, zwłaszcza w kontekście pandemii COVID-19 i zmian w krajobrazie geopolitycznym. Dlatego przyszłe kierunki rozwoju, stanowiące podstawę scenariuszy, interpretowano z perspektywy modelu VUCA (volatile, uncertain, complex and ambiguous – zmienny, niepewny, złożony i niejednoznaczny). Założono zatem, że przyszłe wydarzenia będą do pewnego stopnia gwałtowne i nieprzewidywalne, a związki przyczynowo-skutkowe będą trudne do zinterpretowania. Scenariusze celowo nie koncentrują się jednak na skrajnych poziomach zakłóceń czy niestabilności (np. na wybuchu pandemii o wyjątkowo wysokiej śmiertelności czy potencjalnym wybuchu III wojny światowej). W większym stopniu skupiają się one na tym, w jaki sposób mogłyby rozwijać się innowacje, gospodarka, społeczeństwa, współpraca i technologia oraz w jakim stopniu pewne aspekty tych czynników mogą prowadzić do zakłóceń. Bardziej ekstremalne warianty niestabilności mogą zostać uwzględnione w przyszłych działaniach prognostycznych EUDA.
W tym miejscu warto zauważyć, że dwa z opracowanych scenariuszy przedstawiają skrajne, ale możliwe wizje przyszłości, natomiast scenariusz utrzymania status quo znajduje się pośrodku między nimi. Umożliwia to analizę jak najszerszego zakresu potencjalnych konsekwencji. Choć scenariusz pozytywny może na pierwszy rzut oka wydawać się zbyt optymistyczny i mało realistyczny w świetle obecnych trendów, jego wartość polega na tym, że pozwala zastanowić się, w jaki sposób polityka mogłaby zostać ukierunkowana na osiągnięcie takich rezultatów.
Metodyka oparta na kluczowych czynnikach
Metodyka oparta na kluczowych czynnikach wykorzystuje tego rodzaju czynniki jako rdzeń przejrzystego, systematycznego i w pełni skalowalnego procesu. Proces rozpoczyna się od dokładnej analizy wszystkich zidentyfikowanych czynników, które mogą mieć wpływ na dany obszar tematyczny („czynniki wpływające”). Spośród nich wybiera się te, które mogą mieć największy wpływ na przyszły rozwój sytuacji – określane jako „kluczowe czynniki”. Dla każdego z nich opracowuje się szczegółowy opis możliwych kierunków rozwoju na podstawie przeglądu literatury, opinii ekspertów lub innych źródeł. W efekcie powstaje kilka tzw. projekcji dla każdego kluczowego czynnika, przedstawiających różne potencjalne ścieżki rozwoju.
Wyniki często prezentuje się w postaci tzw. pola morfologicznego – dwuwymiarowej macierzy decyzyjnej, w której każda kolumna odpowiada nazwie kluczowego czynnika, a poniżej opisane są jego projekcje, z osobnym polem dla każdej z nich (zob. krok 3 na rysunku 2 poniżej). Dzięki temu można określić i zwizualizować kombinacje projekcji, które są kompatybilne strukturalnie, pasują do siebie i są spójne. Scenariusze tworzy się zatem poprzez łączenie po jednej projekcji dla każdego kluczowego czynnika. Na tej podstawie można opracować scenariusze („projekty scenariuszy”), z których każdy opisuje, jak różne zmiany w poszczególnych sferach życia społecznego mogą doprowadzić do prawdopodobnego rozwoju sytuacji w przyszłości.
Dzięki swojej systematycznej strukturze proces ten można łatwo aktualizować, rozszerzać lub upraszczać poprzez dodawanie, modyfikowanie lub usuwanie kluczowych czynników lub ich projekcji. Umożliwia to szybkie dostosowanie scenariuszy do zmieniających się wymagań i warunków w przypadku pojawienia się nowych informacji. W ramach tej metodologii można również dodać „mikroscenariusze” skupione na konkretnych tematach lub stworzyć konkretne scenariusze regionalne, które pogłębiają wybrane aspekty w jednym regionie lub kraju (przy jednoczesnym zachowaniu spójności ze scenariuszami ramowymi (lub makroscenariuszami)).
Aktualizacja z 2024 r.
Scenariusze nie są statyczne – wymagają monitorowania, poddawania testom warunków skrajnych oraz aktualizacji. Aby scenariusze były jak najbardziej skuteczne, muszą stanowić element ciągłego procesu, w ramach którego są regularnie porównywane z bieżącymi wydarzeniami, omawiane, dostosowywane i na ich podstawie wyciągane są nowe wnioski.
W niniejszym dokumencie pokazano, w jaki sposób zaktualizowano pierwotne scenariusze ramowe. W ramach aktualizacji z 2024 roku zespół Future Impacts ponownie przeanalizował podstawowe założenia, aby ocenić, na ile pozostały one aktualne, oraz przeprowadził krótką analizę literatury. Wykazano, że w obszarze narkotyków pojawiły się nowe zjawiska, których wcześniejszy zestaw kluczowych czynników nie odzwierciedlał w pełni, a które zaczęły wywierać zauważalny wpływ na tę dziedzinę. Na szczególną uwagę zasługuje kilka z nich. Jedno z tych zjawisk dotyczy dynamicznie dojrzewających technologii w dziedzinie sztucznej inteligencji (AI), a drugie – utrzymującej się niestabilności geopolitycznej, której towarzyszą pierwsze oznaki wykorzystywania narkotyków jako narzędzia wpływu politycznego. Ponadto wzrost liczby nowych substancji psychoaktywnych i narkotyków syntetycznych, którego dalsze przyspieszenie i rozszerzenie skali prognozuje się zarówno w UE, jak i poza nią, stanowi element wspólny dla wszystkich trzech scenariuszy. Ich rozpowszechnienie zależy od rozwoju pozostałych kluczowych czynników.
EUDA będzie kontynuować prace nad dalszym rozwijaniem tych scenariuszy.
Bibliografia
EUDA (Agencja Unii Europejskiej ds. Narkotyków) (2022), A foresight toolkit for the drugs field.
EUDA (2024), Zrozumienie sytuacji narkotykowej w Europie w 2024 r. – najważniejsze zmiany (Europejski raport narkotykowy 2024).
Future Impacts (2022), 3 Scenarios, 3 Alternative Addiction Futures for 2040. Prezentacja na potrzeby warsztatów EMCDDA Scenario Engagement Workshop podczas konferencji LxAddictions22.
JRC (Wspólne Centrum Badawcze) (2023), Reference foresight scenarios: scenarios on the global standing of the EU in 2040.
EEA (Europejska Agencja Środowiska) (2020), Population trends 1950 – 2100: globally and within Europe.
EEA (2021), Trends and projections in Europe 2021.
IOM (Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji) (2020), The future of migration to Europe.
Kosow, H. i Gaßner R. (2008), Methods of future and scenario analysis: overview, assessment, and selection criteria.
Oxfam (2020), Global megatrends: mapping the forces that affect us all. Oxfam International Discussion Papers.
Uwagi
(1) Zob. np. scenariusze odniesienia na rok 2040 opublikowane przez Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej (JRC) (JRC, 2023), scenariusze EEA w ramach projektu „Sustainable Europe in 2050” (EEA, 2021), zastosowanie scenariuszy przez EUAA w sprawozdaniu z 2023 r. dotyczącym przyszłości ochrony międzynarodowej w Europie (EUAA, 2023a) oraz analiza Eurofound, przedstawiająca cztery możliwe scenariusze społeczno-gospodarczych wyników sprawiedliwej transformacji (Eurofound, 2023).
(2) W dniu 2 lipca 2024 r. EMCDDA oficjalnie przekształciła się w Agencję Unii Europejskiej ds. Narkotyków (EUDA), z nowym, zmienionym mandatem. Chociaż działania prognostyczne podjęte w latach 2018–2024 miały miejsce, gdy organizacja nadal nosiła nazwę EMCDDA, w niniejszym opracowaniu używana jest już nowa nazwa – EUDA.
(3) Megatrendy definiuje się jako długofalowe siły napędowe zmian, które można zaobserwować już dziś i które wywierają znaczący wpływ na wszystkie aspekty życia na świecie, a ich oddziaływanie będzie się utrzymywać przez kolejne dziesięciolecia.
(4) Obejmowały one najnowsze badania prognostyczne UE obejmujące ten sam horyzont czasowy (do roku 2040), a także opracowania poświęcone rozwojowi zjawisk specyficznych dla obszaru narkotyków.
(5) Chociaż różne podejścia stosowane w metodyce scenariuszowej mają swoje mocne i słabe strony (zob. np. Curry i Schultz, 2009), to „modułowa” lub morfologiczna metoda konstruowania scenariuszy (tj. metodyka oparta na kluczowych czynnikach) najlepiej odpowiada potrzebom tego projektu. Metodyka ta została pierwotnie opracowana przez zespół UE-JRC i istnieją jej różne warianty. Więcej informacji o tym podejściu można znaleźć np. w: Kosow i Gaßner (2008).
(6) Uczestnicy reprezentowali szerokie spektrum środowisk regionalnych (w tym spoza Europy) i zawodowych – wśród nich byli przedstawiciele środowisk naukowych i medycznych oraz reprezentanci właściwych instytutów krajowych i instytucji Unii.
Podziękowania
Podziękowania kierowane są do zespołu Future Impacts za wsparcie w prowadzeniu procesu prognostycznego EUDA, w tym za opracowanie scenariuszy oraz towarzyszącego im zestawu narzędzi.
O Future Impacts
Future Impacts opracowuje i wdraża procesy prognostyczne, które skupiają się na kwestiach dotyczących przyszłości organizacji i korporacji. Realizujemy projekty prognostyczne, aby już dziś móc określić działania zorientowane na przyszłość, jakie będzie można podjąć. W tym celu wykorzystujemy lub łączymy między innymi analizę trendów, scenariusze i badania metodą delficką. Oprócz skupiania się na rozwoju i wdrażaniu zindywidualizowanych gier prognostycznych, koncentrujemy się również na budowaniu potencjału prognostycznego. Wspieramy naszych klientów w poszerzaniu ich możliwości i rozwijaniu umiejętności w zakresie prognozowania poprzez szkolenia, zestawy narzędzi i coaching.
