2040 yılına kadar AB'de uyuşturucu ve bağımlılık alanının geleceği (Öngörü Çerçevesi Senaryoları)
Giriş ve arka plan
Bu sayfa, EUDA Çerçeve Senaryolarının en son güncellemesine ilişkin bilgiler sunmaktadır. Proje hakkında arka plan bilgileri, metodolojik notlar ve senaryolara erişim imkanı sunar.
"Senaryolar" nedir?
Senaryolar, kurumsal öngörüde yaygın olarak kullanılmaktadır ve aynı zamanda AB kurumlarının ve teknik ajanslarının öngörü faaliyetlerinde güçlü bir geleneksel role sahiptir (1). Senaryo planlaması, çok çeşitli gelecek senaryolarına hazırlanmak için stratejik bir yaklaşım sunar: Belirli, en muhtemel geleceği tahmin etmek yerine, senaryolar olası alternatif gelişmeleri haritalandırır. Bu gelişmelerin etkileri daha sonra tartışılabilir ve üzerinde düşünülerek, bir kuruluşun öngörülü karar verme becerileri geliştirilebilir. Senaryolar, geleceğin etkilenebileceğini vurgulamakta ve bizi, arzu edilen sonuçlara ulaşmanın ve potansiyel olarak zararlı yollardan kaçınmanın yollarını düşünmeye davet etmektedir.
EUDA (2) 2019 yılından bu yana, öngörü taraması ve trend atölyeleri, EUDA trend atölyesi araç seti ve ilk pilot çerçeve senaryolarının geliştirilmesi gibi bir dizi faaliyetle öngörü kapasitesini geliştirmeye devam etmektedir. Amaç; uyuşturucu eğilimleri, politika ve uygulamalar konusunda kuruluşun hazırlık düzeyini artıracak beceriler ve araçlar geliştirmek ve dış paydaşların öngörü kapasitesinin geliştirilmesini desteklemektir. Aşağıda sunulan senaryolar bu ileriye dönük yaklaşımın bir parçasıdır ve sürekli değişen küresel uyuşturucu ortamında, fırsatlar ve zorluklar dahil olmak üzere gelecekteki potansiyel gelişmeleri erken aşamada fark etmek ve bunlara hazırlık yapmak için kuruluşlara yardımcı olmayı amaçlamaktadır.
Senaryolar: 2040 yılında uyuşturucu ve bağımlılık alanında üç alternatif gelecek
Senaryolardan birini seçin.
Senaryo 1: Uyum İçinde AB
2040 yılında, AB'deki sosyal eşitsizlik son zamanlarda hiç olmadığı kadar düşük seviyededir. 2020'lerin ortalarında bir dizi krizden çıktıktan sonra ekonomik, sosyal ve bölgesel uyum hızla ilerledi ve yüksek düzeyde toplumsal refah sağlandı: İnsanlar hiç bu kadar iyi durumda olmamıştı. Uyuşturucular tamamen ortadan kalkmış olmayabilir ancak bağımlılık tüm zamanların en düşük seviyesinde ve hiç olmadığı kadar az zarar veriyor. Siyasi kutuplaşma büyük ölçüde azalmış ve toplum genelinde güven artmıştır, bu da AB'ye (ve AB içinde) göç eden artan sayıda genç işçiyi entegre etmeyi çok daha kolay hale getiriyor. Göç ve göçmenler, giderek çeşitlenen Avrupa'da güçlü bir varlık haline gelmiş, yenilikçiliği beslemiş ve katma değeri artırmıştır.
Senaryo açıklaması
Neredeyiz ve buraya nasıl geldik? 2040 yılında AB ve dünya
2040 yılında, AB vatandaşları giderek "refah Avrupa" haline gelen yüksek bir yaşam kalitesine sahiptir. Başlangıçta öyle görünmese de COVID-19 salgını sırasında başarılı uluslararası iş birliğinden alınan dersler dünya tarafından göz ardı edilmedi ve 2020'lerin başındaki jeopolitik krizlerin ardından, demokrasilerin yeniden canlanması küresel ekonomiye istikrar getirdi. 2040 yılına gelindiğinde, en şiddetli iklim değişikliği etkilerini hafifletmek ve çevresel bozulmayı tersine çevirmek için 2020'lerde ve 2030'larda yürütülen yoğun çabalar meyvelerini vermeye başlıyor. Dahası, küresel ilginin giderek artan bir şekilde inovasyon ve teknolojik gelişmenin önemine odaklandığı on yıldan fazla bir süre sonra, artık bilimsel araştırmalar için yeterli finansman vardır ve bilgi uluslararası ağlar aracılığıyla serbestçe akmaktadır.
2040 yılında AB'de yaşam
AB'de uyum konusunda önemli ilerlemeler kaydedildi. 2040 yılına kadar, etkili göç politikaları sayesinde yeni gelenler hızla entegre olmakta ve genç göçmenler, yavaş yavaş yaşlanan ve azalan (çalışan) nüfusun etkilerini telafi etmektedir. Birçok sektörde yetenek eksikliği artık geçmişte kalmıştır. 2030'ların ortalarında tamamlanan dijital sıçrama, herkesi ve hemen hemen her şeyi çevrimiçi hale getirdi ve gelişmiş altyapılar ve kamu hizmetlerinin artan erişilebilirliği sayesinde, AB bölgeleri arasındaki eşitsizlikler on yıldan fazla bir süredir azalıyor ve şimdi 2020'ye göre oldukça düşük. Sonuç olarak, genel olumsuz duygular çoğunlukla azaldı ve insanlar (çoğu) kurumlara daha fazla güveniyor ve artık siyaseti kazananı olmayan bir oyun olarak görmüyor. Bu durum, organize suçla mücadeleyi de kolaylaştırarak uyuşturucu kaçakçılığı ve uyuşturucuya bağlı şiddetin önemli ölçüde azalmasına yol açmıştır. Suç şebekeleri artık yönetimi baltalamak için gerekli nakit paraya sahip olmadığından yolsuzluk seviyeleri düşmüştür. Artık uyuşturucu bağımlılıklarını finanse etmek için suç işleyenlerin sayısı azaldığından soygun ve hırsızlık oranları da azalmıştır. Kollektif refah, AB ve Üye Devlet politikalarının temel bir unsurudur ve buna siyasi ve finansal sermaye harcamak konusunda büyük bir isteklilik vardır.
2040 yılında halk sağlığı ve sağlık hizmetlerinin durumu
2040 yılındaki sağlık sistemi önemli ölçüde daha az yük altındadır. Bir yandan, insanlar daha sağlıklı bir yaşam sürerken emisyonların azaltılması, iş sağlığı ve güvenliğinin iyileştirilmesi fiziksel sağlığın iyileşmesini sağlamıştır. Daha az stresli çalışma ortamları ve daha iyi bir iş-yaşam dengesi, ekonomik baskılar ve kemer sıkma politikalarının olmaması, zihinsel yükün hafiflemesini ve dolayısıyla ilgili rahatsızlıkların çok daha az görülmesini sağlamaktadır. Öte yandan, sağlık hizmetleri de gelişmiştir. Daha iyi bağlantı sayesinde, sağlık bilgileri neredeyse her yerde erişilebilir hale gelirken, sağlık konularında AB çapında daha fazla iş birliği ve koordinasyon (COVID-19 pandemisine ortak tepkiyle başlayan ve sonraki yıllarda kurumsallaşan) son derece çeşitli bir toplum için hayati önem taşıyan, tedaviye neredeyse eşit erişim imkanı sunan bir sağlık hizmetleri ortamı yaratmıştır. Erişim ve kullanılabilirlik konusunda eşitsizlikler devam ediyor olsa da köklü yerel kurumlar, ilişkiler ve güvene dayanan toplum odaklı bakıma odaklanılması, bu eşitsizliklerin en aza indirilmesini sağlamaktadır. AB'nin uzun ömürlülüğü hedefleyen girişimlerinin çabaları sayesinde, genel sağlık hizmetleri kapsamında yaşlılık ve kronik hastalıklar için giderek daha fazla tedavi seçeneği sunulmaktadır.
Bu, 2040 yılında uyuşturucular, uyuşturucu politikaları ve uyuşturucu takibi için ne anlama geliyor?
Daha fazla uyum, uyumlaştırma ve sınır ötesi iş birliği, AB'nin uyuşturucu politikaları ve bunların uygulanmasında, ayrıca insan hakları, kamu güvenliği ve suçların azaltılması gibi tamamlayıcı politika bileşenlerinde de belirgindir. Uyuşturucu politikaları artık sivil toplumla tam olarak koordine şekilde ve birlikte oluşturulmaktadır. Bu sayede, genellikle sosyal eşitlik programları kapsamında uygulanan ve sosyal adalet ve eşitliği iyileştirme amacıyla oluşturulan "tüm toplumu kapsayan" önleme programları ortaya çıkmaktadır. Uyuşturucu kullanımıyla ilgili yüksek kaliteli, duyarlı ve şeffaf verilerle desteklenen, iyi finanse edilen Ar-Ge girişimleri, hızlı ve hedefli müdahaleleri mümkün kılmıştır. Bu müdahaleler, ortaya çıkan bağımlılık kalıplarına yanıt olarak norm haline gelmiştir. İhtiyaç profillerinin artan karmaşıklığına daha iyi uyum sağlamak için sürekli olarak uyarlanan yenilikçi tedavi ve erken önleme seçenekleri ortaya çıkmış ve yeni teknolojiler sayesinde artık bireysel düzeyde hızlı müdahale mümkün hale gelmiştir. Bu, yeni psikoaktif maddelerin (NPS) kullanımını azaltmakla kalmamış, ilaçların amaç dışı kullanım oranları da düşmüştür. Bu durum, AB çapında kişiselleştirilmiş tıbbın yaygınlaşmasıyla da desteklenmiştir. Sadece uyuşturucuyla mücadele etmekten ziyade, zararları azaltmaya odaklanarak, titizlikle seçilmiş bazı uyuşturucular yasallaştırılmış ve dikkatle kontrol edilen kanallardan temin edilebilir hale getirilmiştir. AB'nin iyi dengelenmiş inovasyon politikaları ve dünya sahnesi üzerindeki etkisi sayesinde, yapay zeka (AI) tarafından öngörülen yeni bir tasarımcı uyuşturucu dalgası tehdidi hiçbir zaman gerçeğe dönüşmemiştir ve aynı zamanda genel olarak sentetik ilaçlarla mücadelede küresel koordinasyon da önemli bir rol oynamaktadır. Örneğin, uyuşturucu öncü maddelerinin ticareti, kötüye kullanım tespit edildiğinde ihracatçı ülkeler tarafından hızla kısıtlanmakta, NPS ve diğer uyuşturucuların çevrimiçi pazar yerleri sürekli olarak izlenmekte ve engellenmektedir.
Önemli senaryo bilgileri
- Özellikle uyuşturucu kullanımına ilişkin düzenlemeler ve ayarlamalarda değişiklik yapılması konusunda sivil toplumla birlikte politika oluşturulması, kullanıcı grupları arasında yaygın bir kabul görüyor.
- Kanıtları etkin bir şekilde kullanan dinamik, uyarlanabilir ve duyarlı politika geliştirme, özellikle NPS'nin oluşturduğu tehdit ile ilgili olarak, yeni gelişmelere hızlı ve hedef odaklı tepkiler verilmesini sağlar.
- Net ve AB çapında uyumlu düzenlemeler, uyuşturucuyla ilgili istikrarlı ve etkili
- En iyi uygulamaları yeniden düşünmek ve iyileştirmek için yapılan yenilikçi ve tutarlı çabalar, önleme planlarının etkisini artırır ve ortaya çıkan tehditlere daha erken tepki verilmesini sağlar.
- Uyuşturucu kullanımının azalması, yasa dışı maddelerin ticaretinin bir yan ürünü olarak ortaya çıkan şiddet ve suç oranlarını düşürür ve toplumun refahını artırmak için kaynakların serbest kalmasını sağlar.
- Veriler, tedavi çabalarını yönlendirmede önemli bir rol oynadığından, madde bağımlılığı hakkında AB çapında ücretsiz ve zamanında bilgi alışverişi, etkili tedavi programlarının sağlanmasında önemlidir.
Senaryo 2: Zar Zor Yönetiliyor
2040 yılında AB ayakta kalmayı başaracak ancak bu çok zor olacak. Kıtayı birbiri ardına vuran küresel krizlerle birlikte, toplumsal bölünmeler eskisinden çok daha geniş hale geldi ve AB politikasına yön verenler arasında karamsar bir hava hakim. İnsanlar artan yaşam maliyetine ayak uydurmakta giderek daha fazla zorlanırken, yerel ve sosyal sağlık eşitsizlikleri artmakta ve bu da sağlık hizmetlerine erişimin temel belirleyicisinin ihtiyaçtan ziyade gelir ve coğrafi konum olmasını beraberinde getirmektedir. Uyuşturucu birçok kişi için önemli bir başa çıkma mekanizması olmaya devam ederken, AB yetkilileri uyuşturucu ve ilaçların amaç dışı kullanımı, bağımlılık ve uyuşturucuya bağlı şiddetin artması gibi giderek karmaşıklaşan sorunlara ancak yetişebiliyorlar. Peki bu daha ne kadar sürecek?
Senaryo açıklaması
Neredeyiz ve buraya nasıl geldik? 2040 yılında AB ve dünya
2020'lerin başındaki krizlerin ardından, toparlanma yavaş seyretti. Buna ek olarak, yabancı ülkelere olan ekonomik bağımlılık 2030'larda hiçbir zaman önemli ölçüde azalmadı ve bu da AB'nin diğer ülkelerin ihracat politikası üzerindeki etkisini sınırladı. 2040 yılına gelindiğinde, uluslararası iş birliği sadece ticaretin istikrarlı akışını sağlamaya indirgendi ve bunun ötesinde, sorunları birlikte ele almak için çok az isteklilik var. Bunun yerine, son on yılda kasıtlı yanlış bilgi kampanyaları artmış, etki operasyonları yaygın bir uygulama haline gelmiş ve çoğu devlet bilgiyi serbestçe paylaşmanın hiçbir avantajı olmadığını düşünmeye başlamıştır. Son 15 yılda kısa vadeli ekonomik kazançlar uğruna iklim sorunları büyük ölçüde göz ardı edildiğinden, iklim değişikliğinin etkileri giderek daha şiddetli hale gelmiş ve azaltma maliyetleri sürekli artarken, AB'de birçok kişi için günlük yaşam zorlaşmıştır.
2040 yılında AB'de yaşam
2040 yılında, AB bölgeleri arasındaki refah farkları azalma eğilimi göstermiyor ve bazı bölgelerde on yıldan fazla bir süredir farklar daha da artıyor. Birliğin ekonomik yapısı artık tüm vatandaşlarına benzer yaşam standartları sunamayacak kadar dengesizdir. Üye Devletler yönetişim konusunda da farklılıklar göstermiştir. Bazıları otokrasiye yönelirken, diğerleri demokratik köklerini güçlendirmek için yeni halk katılımı biçimleri getirmiştir. Göçmenlerin entegrasyonuyla ilgili sorunlar, birçok sektörde yetenek eksikliğinin devam ettiği veya nüfusun yaşlanmasıyla birlikte bu eksikliğin arttığı anlamına geliyor. Avrupa'da pek çok kişi yüksek yaşam standartları ve refahın tadını çıkarmaya devam ederken, diğerleri çok daha kötü durumdadır ve bu ekonomik eşitsizliğin artması, ekonomik görünümün özellikle kötü olduğu bölgelerde organize suçun daha yaygınlaşmasına (ve normalleşmesine) neden olmuştur. Yaşam beklentisi düşmeye başlıyor ve yaşam süresi içindeki sağlıklı yaşam yıllarının oranı hızla azalıyor. AB çapında bu konularla ilgilenen çok az sayıda girişim vardır ve bu da farklı yaklaşımlardan oluşan bir yama çalışmasına yol açmaktadır.
2040 yılında halk sağlığı ve sağlık hizmetlerinin durumu
"Daha kötüsü de olabilirdi", 2040 yılında sağlık profesyonelleri ve hastalar arasında yaygın olarak paylaşılan bir tutumdur. Şimdiye kadar, sağlık sistemleri artan hastalık vakalarıyla (bulaşıcı olmayan hastalıklar ve ruh sağlığı sorunları) başa çıkmayı başarmış olsa da kapasitelerinin sınırına ulaşmış durumdadır. Çalışan nüfusun büyük bir kısmı için günlük yaşam bir mücadele haline geldiğinden, giderek daha fazla insan güvensiz ortamlarda yaşamakta ve bu da kaçınılmaz olarak bulaşıcı hastalıkların artmasına veya en azından azalmamasına yol açmaktadır. 15 yıldır Avrupa, refah toplumu olmaktan yavaş yavaş uzaklaşıyor. Refah eşitsizlikleri, çalışan nüfusun neredeyse dörtte birinin şu anda muzdarip olduğu başlıca hastalıkların dağılımında açıkça görülmektedir. Bununla birlikte, 2030'larda sağlık verilerinin paylaşımı ve uyumluluğunu iyileştirme çabaları sonuçsuz kaldığından bölgesel ve ekonomik sağlık eşitliğinin tam durumu hala bilinmemektedir. Günümüzde sağlık hizmetlerine erişim, çoğu zaman kişinin kişisel servetine ve ikamet yerine bağlıdır. Yenilikçi işletmelerin ürünü olan üst düzey sağlık hizmetleri, bunu karşılayabilenler için mevcuttur. Diğerleri ise, özellikle ruh sağlığı sorunları konusunda, giderek daha fazla kendi kendine bakım ve kendi kendine ilaç tedavisine güvenmekte ve reçeteli ilaçlar için giderek büyüyen karaborsada rahatlama aramaktadır.
Bu, 2040 yılında uyuşturucular, uyuşturucu politikaları ve uyuşturucu takibi için ne anlama geliyor?
Üye Devletler belirli eğlence amaçlı uyuşturucuları açıkça veya dolaylı olarak suç olmaktan çıkarmakta ve bu konuda sektör lobicileri de dahil olmak üzere sesli destekçiler kazanmaktadır. AB'deki düzenleyici ortam giderek daha dengesiz hale gelmektedir. Sonuç olarak, bazı ülkelerde yasa dışı olan ilaçlar diğer ülkelerde agresif bir şekilde pazarlanmaktadır. Ticaret akışlarındaki değişiklikler, bazı ilaçların daha erişilebilir, diğerlerinin ise kıt veya daha pahalı hale geldiği anlamına da gelmiştir. Örneğin 2040 yılına kadar sigara içilmeyen bir nesil yaratmak için AB tütün kontrol mevzuatının revize edilmesi veya uluslararası iş birliği yoluyla zararlı ancak yasal olan uyuşturucuların kullanımını azaltmaya yönelik çabalar başarıya ulaşamamıştır. Genel olarak, artan uyuşturucu kullanımı ve ilaçların amaç dışı kullanımı eğilimi azalma belirtisi göstermemektedir. Damgalamanın ortadan kaldırılması ve sosyal yoksunluk, madde bağımlılığı pazarını genişletmiş ve hem ürün türlerindeki yenilikler (özellikle NPS ve genel olarak yeni sentetik uyuşturucular) hem de yetkililerin ayak uydurmakta zorlandığı yeni dağıtım kanalları açısından yeni suç fırsatları doğmuştur. Aynı zamanda, uyuşturucu ile ilgili suç davranışları önemli ölçüde artmış ve bu da toplum düzeyinde güvenliğe yeni bir odaklanma getirmiştir. "Erken uyarı" çabaları hala düzensiz. Bazı Üye Devletlerde, adli tıp laboratuvarları yeni psikoaktif maddeleri ve bunların öncü maddelerini tanımlama kapasitesine sahiptir ve atık su arıtma tesisleri sürekli olarak yeni uyuşturucuların varlığını tespit etmek için testler yapmaktadır. Ancak diğer ülkelerde, bütçe kesintileri nedeniyle kolluk kuvvetleri çok daha çeşitli zorluklara karşı her zaman bir adım geride kalmaktadır. Kullanıcılar genellikle yeni sentetik uyuşturucuların sağlık risklerinden habersizdir ve bu nedenle daha büyük risk altındadır. Bağımlılık davranışları daha karmaşık hale gelirken, tedaviye yönelik "herkese uyan tek bir yaklaşım" norm olmaya devam etmektedir. Bu durum, kullanım ve yeni bağımlılık türleri ile ilgili bilgi eksikliğinin artmasından da kaynaklanıyor olabilir. Bu bilgi boşluğu eşitsizliklerin izlenmesiyle daha da kötüleşir. Sonuç olarak, politikaya yön verenler ayrıntılı rehberlikten yoksundur ve uyuşturucu ile mücadele politikalarına yapılan yatırımlar genellikle hedefsiz kalmaktadır. Öte yandan, bazı uyuşturucuların suç sayılması ve yaptırım önlemleri artmış, toplumun bu konuda harekete geçmesi daha sık ve daha yaygın hale gelmiştir ancak bazıları bunu devletin başarısızlığının bir belirtisi olarak görmektedir.
Önemli senaryo bilgileri
- Hastalıkların ve uyuşturucu profillerinin giderek artan karmaşıklığı, kamu müdahalesini zorlaştırmakta ve özel bir "yerinde inceleme" yaklaşımı gerektirmektedir.
- Eşitsizlikler arttıkça, daha fazla grup savunmasız hale gelecek ve bu durum genellikle bölgeye özgü uyuşturucu kullanımına yol açacak ve gözetimin (erken) tespit üzerine odaklanmasını gerektirecektir.
- Kolluk kuvvetlerinin kaynakları, organize suçların artışı ve yeni uyuşturucuların geliştirilmesi ile iki cephede yürütülen mücadele nedeniyle zorlanmakta ve bu da önleme programlarının uygulanmasını zorlaştırmaktadır.
- Uyuşturucu kullanımı sorunlarına yanıt vermek için en iyi yatırım stratejileri ve yasa dışı uyuşturucu üretiminde yeni teknolojilerin (ör. yapay zeka, biyoteknoloji) rolü hakkında bilgi eksikliğini gidermek için hızlandırılmış veri paylaşımı gerekecektir. Aksi takdirde, lobicilik faaliyetlerinin boşluğu doldurma riski vardır.
Senaryo 3: Kağıttan Kule
2040 yılına gelindiğinde, AB yönsüz ve istikrarsız bir uluslararası sistemde sürüklenmektedir. Uluslararası kurallar ve düzenlemeler büyük ölçüde göz ardı edilmekte ve siyasi bloklar ve ittifaklar parçalanmaktadır. AB içinde, "tek başına hareket etme" eğilimi siyasi, sosyal ve ekonomik parçalanmaya yol açmıştır. Çoğu üye ülkede, bu durum halk sağlığı ve refahını önemli ölçüde olumsuz etkilemiştir. Sağlık sistemleri çoğunlukla çöküşün eşiğindedir ve zar zor işlemektedir. Buna karşılık, algılanan ihtiyaç ve ticarileşmeyle eşit ölçüde beslenen uyuşturucu kullanımı artık toplumun tüm katmanlarında yaygınlaşmış durumdadır ve bağımlılık, uyuşturucuyla bağlantılı şiddetle birlikte her yerde görülür hale gelmiştir.
Senaryo açıklaması
Neredeyiz ve buraya nasıl geldik? 2040 yılında AB ve dünya
2040'a kadar geçen 15 yılda, dünya daha da parçalanmıştır. Ülkeler arasında ticaret engelleri artırılmış ve uluslararası iş birliği tüm zamanların en düşük seviyesine gerilemiş, misilleme önlemleri norm haline gelmiştir. Son on yılda AB, karşılaştığı art arda gelen zorlukların üstesinden gelmek için mücadele etmiştir ve artık hem bloğun içinde hem de dışında siyaset alanında dikkate alınması gereken bir güç olarak görülmemektedir. Otokratik ülkelerden gelen enerji teslimatlarına olan bağımlılık azalmamıştır ve uzun zamandan beri ortak bir Avrupa'nın sembolleri olan tüm iklim hedeflerinin geniş bir farkla kaçırılacağı açıktır.
2040 yılında AB'de yaşam
Çoğu üye ülkede ekonomik durum vahim görünüyor. Yeni teknolojiler iş kayıplarına yol açarken, son on yılda eğitim programlarının oluşturulamaması işsizliğin yüksek olmasına ve ücretlerin enflasyonun gerisinde kalmasına neden olmuştur. Pek çok kişi zorlanmakta ve kolay çözümler aramaktadır. Aynı zamanda, siyasi kutuplaşma, protestolar ve halkın hayal kırıklığı yeni boyutlara ulaşmıştır ve 2030'lardan itibaren politikaya yön verenler, iç istikrarı korumak için rutin olarak içe dönmektedir. Üye Devletler artık çözümleri Birlik'ten beklemiyor ve otoriterlik ve dışlayıcı milliyetçilik biçimleri norm haline geliyor. Küresel mülteci sayısı hiç olmadığı kadar yüksek ve Avrupa endüstrisi yetenek eksikliğinden muzdaripken, göçmenler AB sınırlarında geri çevriliyor. Herkesin ağzında dolaşan bir moda sözcükten öteye geçemeyen inovasyon, bu alana önemli miktarda fon ayrılmasına rağmen zarar görmüştür.
2040 yılında halk sağlığı ve sağlık hizmetlerinin durumu
Bunun için uğraşsa da yaklaşık on yıldır AB'deki sağlık sistemleri ortaya çıkan zorluklarla başa çıkmada giderek daha başarısız hale geliyor. Finansman ve kaynak eksikliği, paylaşılan tehditler (örneğin yeni pandemiler) karşısında uluslararası kolektif eylemin başarısızlığıyla daha da kötüleşiyor. Bu da bölgesel ve mevsimsel acil durumların (örneğin sınırsız iklim değişikliğinden kaynaklanan sıcak dalgalar) ele alınamayacağı anlamına geliyor. Yaygın işsizlik, enflasyon ve yoksullukla birlikte, yaşam koşulları 2020'lerin başlarına kıyasla önemli ölçüde kötüleşmiştir. Pek çok kişi depresyon ve diğer zihinsel sağlık sorunlarından muzdariptir ancak AB'de giderek daha fazla insanın sağlık sigortasına erişimi olmadığı için tedavi seçenekleri sınırlıdır. Maliyetlerin yanı sıra paylaşılan verilerin ve güçlü bir dijital altyapının olmaması, yenilikçi tıbbi çözümlerin (e-sağlık dahil) hiçbir zaman AB çapında kullanıma sunulmaması anlamına gelir.
Bu, 2040 yılında uyuşturucular, uyuşturucu politikaları ve uyuşturucu takibi için ne anlama geliyor?
AB ve Üye Devletlerinde, uyuşturuculardan kaynaklanan sorunlara karşı artık ortak bir yaklaşım yoktur. Siyasi parçalanma, çok çeşitli yasalar ve uygulama politikalarını beraberinde getirirken, uluslarüstü örgütler neredeyse güçsüz hale geldi. İç güvenliğe odaklanılması, tedavi yerine baskı uygulamanın norm haline geldiği anlamına gelmektedir. Tedavi ve zarar azaltma yaklaşımlarının soruna katkıda bulunduğu düşünülmekte ve bu yaklaşımlar ciddi şekilde yetersiz finanse edilmektedir. Bu da bilgi, nitelikli personel ve araştırma harcamalarında belirgin bir eksikliğe yol açmaktadır. Aynı zamanda, muhtemelen daha önce yaygın olarak kullanılan "beyin dopingi" maddelerinin habercisi olarak, uyuşturucu kullanımı yaygın olarak damgalanmaktan kurtulmuş ve hem sentetik uyuşturucu ve afyonlu maddelerin kullanımı hem de ilaçların kötüye kullanımı yaygın hale gelmiştir.
Uyuşturucu pazarının bu ticarileştirilmesiyle birlikte, AB önemli bir sentetik ilaç üreticisi haline gelmiştir. Mevcut sosyal eşitsizlikler, belirli uyuşturucuların nasıl görüldüğü ve uyuşturucu yasalarının nasıl yazıldığı ve uygulandığı konusunda da belirgindir. Gelişmiş ve yenilikçi ticari tedarikçiler, lobi faaliyetleri sonucunda yasallaştırılmış veya gri alanda bulunan ve kolluk kuvvetleri tarafından görmezden gelinen ürünlerle varlıklı beyaz yakalı kullanıcıların taleplerini karşılayabilirken, yoksul insanlar genellikle kimyasal ilaçlar için korsan 3B yazıcılar ve indirilebilir "baskı planları" kullanılarak arka sokaklarda üretilen ucuz uyuşturuculara başvurmaktadır. Kullanıcılar genellikle kullandıkları maddelerin tam etkilerinin farkında olmadıklarından, bu sentetik uyuşturucular yerel ve bölgesel uyuşturucu ile ilgili acil hastaneye yatışlarda ve ölümlerde artışlara neden olmaktadır. Ayrıca, tedavi ihtiyaçları karşılanamadığı için, özellikle kırsal alanlarda ruh sağlığı sorunlarının artması, çoklu kullanım ve kamuya açık kullanımın artmasına neden olmuştur. Sahte haberler ve siyasi parçalanmanın yarattığı bilgi ve eylem boşluğuna karşı koymak amacıyla, topluluk güdümlü kendi kendine yardım grupları, bunalmış yetkililerin bıraktığı boşluğu doldurmakta ve çoğu zaman uyuşturucu satıcılarına da kolluk kuvvetlerine olduğu kadar düşmanca davranmaktadır. Satıcılar anlaşmazlıkları şiddetle çözer, bağımlılar alışkanlıklarını sürdürmek için suç işler ve diğerleri ise yoksunluk belirtileri veya uyuşturucuya bağlı kişilik değişiklikleri nedeniyle saldırganlaşırken, hayat daha şiddetli hale gelmiştir.
Buna ek olarak, bazı ülkeler uyuşturucuların toplumlar üzerindeki istikrarsızlaştırıcı etkisini uluslararası ilişkilerde meşru bir araç olarak görmekte ve öncü kimyasallardaki uyuşturucu üreticilerine ve satıcılarına güvenli bir liman sunmaktadır. Diğerleri ise sentetik maddeleri sadece gelir kaynağı olarak kullanırken, bir zamanlar küreselleşmenin en büyük yararlanıcısı olan organize uluslararası suç şebekeleri, küreselleşmenin azaldığı bir ortamda faaliyet göstermeyi giderek daha zor bulmaktadır. Aynı zamanda, bağımlılık alanındaki kurumsal yatırımlar, öncelikle yasal ikamelerin geliştirilmesine ve yüksek gelirli müşterilere tedavi sağlanmasına odaklanmaktadır. Öte yandan, özellikle özel sektör için bir hizmet olarak izleme sistemi iyileştirilmiş olsa da bağımlılık sonuçları üzerinde bir etki yaratamamıştır.
Önemli senaryo bilgileri
- Ekonomik koşullar kötüleştikçe, savunmasız ve marjinalleşmiş kullanıcı sayısı artarken, değişen kamu öncelikleri ve kısıtlı mali kaynaklar, tedavi seçeneklerinin ortadan kalkmasına ve önlemeye odaklanılmamasına yol açmaktadır.
- Uyuşturucu ortamı, çeşitli gelir katmanlarındaki çok daha geniş bir tedarikçi yelpazesi tarafından pazarlanan ve özel ihtiyaçlar için teşvik edilen ilaçlarla giderek daha karmaşık hale gelmekte ve politika müdahalelerini daha da zorlaştırmaktadır.
- Yeni sentetik maddeler sürekli olarak ortaya çıkmakta ve bilinçli olmayan kullanıcılar için ciddi sonuçlar doğurarak çoğu zaman yerel ve bölgesel sağlık hizmetlerini ve kolluk kuvvetlerini zor durumda bırakmaktadır.
- AB Üye Devletleri arasında düzenlemeler büyük farklılıklar gösterdiğinden, uyuşturucu kontrolü ve diğer ilgili konulara istikrarlı ve etkili çözümler bulunmamaktadır.
Metodolojik yaklaşım
EUDA senaryoları nasıl geliştirildi?
EUDA personeli, politikaya yön verenler, Reitox ulusal odak noktalarının temsilcileri ve Lizbon Bağımlılık 2019 katılımcıları (toplamda yaklaşık 120 katılımcı) ile gerçekleştirilen bir dizi gelecek atölyesinde, 14 OAM Megatrendi (3) ele alındı ve her bir trendin uyuşturucu ve bağımlılığın geleceği üzerindeki olası etkisine göre tartışıldı. Bu süreç, 2040 yılına kadar bu alanda en büyük etkiye sahip olacağı düşünülen beş eğilimin belirlenmesiyle sonuçlandı. Ayrıca, EUDA raporlarının incelenmesini de içeren bir ufuk taraması çalışması, uyuşturucu alanında halihazırda gözlemlenebilen ve nispeten "güçlü", görünür veya önemli gelişmeler olarak değerlendirilebilecek altı yeni eğilim belirlemiştir.
Tablo 1. EUDA çerçeve senaryoları için temel faktörler
| Başlık | STEEP kategorisi | Açıklama |
|---|---|---|
|
Nüfus değişimi |
Toplum |
Örneğin yaşam beklentisi, doğum oranları ve cinsiyet oranlarının yanı sıra göç yolları ve akışları açısından demografi ve göç modellerindeki kaymalar. |
|
Eşitsizlikleri çeşitlendirme |
Toplum |
İnsanlar arasında gelir, eğitime erişim, barınma ve sağlık hizmetleri veya siyasi güç gibi konularda görülen eşitsizlikler ve bunun sonucunda ortaya çıkan sosyal uyum düzeyi. |
|
Değişen sağlık sorunları |
Toplum |
Hastalıkların (bulaşıcı olmayan hastalıklar dahil) evrimi ve mücadele seçenekleri ile küresel salgınlar veya ruh sağlığı gibi konularda sağlığa ilişkin genel anlayıştaki değişiklikler. |
|
Teknolojik değişimi ve hiper bağlanabilirliği hızlandırma |
Teknoloji |
Nanoteknoloji veya kolektif zeka sistemleri gibi alanlarda teknolojinin ilerlemesi ve küresel bağlantılılık. |
|
İklim değişikliği ve çevrenin bozulması |
Çevre |
Doğal çevre üzerinde doğrudan etkileri olan küresel ısınma süreci, örneğin yükselen sıcaklıklar, artan aşırı hava olaylarının sayısı, yükselen deniz seviyeleri vb. ile kendini göstermektedir. Etkiler bölgeden bölgeye farklılık gösterdiğinden, uyum önlemleri de farklılık göstermektedir. |
|
Düzenleyici çerçeveyi değiştirme |
Siyaset |
Uyuşturucu dolaşımı ve kullanımının düzenlenmesi ile ilgili yasa ve politikalardaki değişiklikler (ör. suç olmaktan çıkarma) |
|
Gelişmekte olan esrar politikaları |
Siyaset |
AB içinde esrarın yasal statüsünde, örneğin tıbbi amaçlar ve eğlence kullanım arasındaki ayrımla ilgili siyasi değişimler. |
|
Küresel ekonominin etkileri |
Ekonomi |
Uyuşturucu politikası ve izlemeyi etkileyen küresel ekonomideki değişiklikler (ör. finansman fırsatlarındaki değişiklikler, hükümetin kemer sıkma önlemleri, siyasi konumlandırma) |
|
İlaçların amaç dışı kullanımı |
Toplum |
İlaçların amaç dışı kullanımındaki değişim (ör. ölçek ve tarz açısından) ve reçete yazma uygulamaları veya araştırma ihtiyaçları gibi konularda ilgili kontrol mekanizmalarının gelişimi. |
|
Karmaşık ihtiyaç profilleri ve özel olarak uyarlanmış müdahaleler |
Toplum |
Uyuşturucuyu kimlerin kullandığı ve kullanım nedenleri gibi uyuşturucu kullanımının karmaşıklığındaki değişiklikler ve buna bağlı olarak, insanların özel savunmasızlıkları veya katılımcı seçenekleri gibi konularda özel müdahalelere duyulan ihtiyaç. |
|
İnovasyon ve yeni araçlar |
Teknoloji |
İlaç ve uyuşturucu kullanımını izlemek veya tespit etmek için yeni araçların geliştirilmesinin yanı sıra, yeni tedavi teknolojileri ya da yeni iletişim biçimleri gibi genel sağlığı iyileştirmeye yönelik uygulamalar. |
|
Yapay Zekanın Yükselişi (2024 eklentisi) |
Teknoloji |
Yasa dışı maddelerin üretimi ve tespiti ile bağımlılıkların tedavisi ve ilgili mevzuatın uygulanmasında yapay zeka kullanımı. |
|
Jeopolitik istikrarsızlık (2024 eklentisi) |
Siyaset |
Dünya çok kutuplu hale geldikçe, uluslararası kurumların ve iş birliği mekanizmalarının kaderi belirsizleşmiştir. Buna uyuşturucu kaçakçılığıyla mücadelede iş birliği de dahildir. |
EUDA ile ilgili toplamda 11 eğilimden oluşan bu listeye (bkz. yukarıdaki Tablo 1) dayanarak, ek bilgiler ve gelişmeler eklemek için ilgili literatürün sistematik bir şekilde araştırılması (4) ile birlikte, anahtar faktörlere dayalı bir metodoloji (5) kullanılarak yapılandırılmış bir süreç gerçekleştirilmiş ve bunun sonucunda üç prototip senaryo oluşturulmuştur.
Lizbon Bağımlılıklar 2022'de düzenlenen EUDA Senaryo Katılım Atölyesi'nde, bu çerçeve senaryolar atölye tartışmalarının başlangıç noktası olarak kullanıldı (başlangıç sunumu için bkz. Future Impacts, 2022). Future Impacts ve EUDA'dan kolaylaştırıcılar, 25 katılımcıya (6) senaryoları incelemeleri ve bunların 2040 zaman diliminde toplum genelinde, uyuşturucu ve bağımlılıkların yanı sıra uyuşturucu izleme ve politikası üzerinde olası etkilerini tartışmaları için destek sağladı. Ek materyal, mevcut politika için tavsiyeleri tanımlayan bir "gelecekten gelen mektuplar" alıştırması ile sağlanmıştır. Toplanan yapılandırılmış çıktılar kullanılarak, üç senaryo daha ayrıntılı hale getirilmiş, iyileştirilmiş ve güncellenmiştir.
Senaryo varsayımları
2040 yılı, bir sonraki stratejik döngünün ötesinde düşünmeyi tetikleyecek kadar uzak bir gelecek olarak görüldüğünden senaryolar için zaman çerçevesi olarak seçildi ve bu da tartışmanın "olağan işleyiş" sınırlarının ötesine geçmesini kolaylaştırdı. Ayrıca, 2040 yılının seçilmesi, senaryo alanının kitleler için hala akla yatkın kalmasını ve fantastik aleme çok fazla sapmamasını sağlıyor.
Senaryoların oluşturulduğu dönemde, özellikle COVID-19 pandemisi ve jeopolitik ortamdaki değişimler açısından istikrarsızlık ve aksaklık nispeten yüksek seviyedeydi. Dolayısıyla, senaryoların temelini oluşturan gelecekteki gelişmeler, VUCA (değişken, belirsiz, karmaşık ve muğlak) çerçevesi açısından yorumlandı. Bu nedenle, gelecekteki olayların bir dereceye kadar hızlı ve öngörülemez olacağı, neden-sonuç ilişkilerinin yorumlanmasının zor olacağı varsayılmıştır. Bununla birlikte, senaryolar kasıtlı olarak aşırı düzeyde bozulma veya istikrarsızlığı (örneğin olağanüstü yüksek ölüm oranına sahip bir pandeminin patlak vermesi veya 3. Dünya Savaşı'nın başlaması) ön plana çıkarmamaktadır. İnovasyonun, ekonominin, toplumların, iş birliğinin ve teknolojinin nasıl gelişebileceğine ve bu faktörlerin hangi yönlerinin yıkıcı olabileceğine daha fazla odaklanmaktadır. Daha aşırı istikrarsızlığın özellikleriyle ilgili girdiler, gelecekteki EUDA öngörü faaliyetlerinde ele alınabilir.
Burada, geliştirilen iki senaryonun anlatımlarının kasıtlı olarak "olasılıklar konisi"nin sınırlarına kadar uzatıldığına dikkat etmek önemlidir. İşlerin olağan seyrinde devam ettiği senaryo ise "tam ortada" yer almaktadır. Bu, en geniş etki yelpazesine bakmayı mümkün kılar. Olumlu senaryo, ilk bakışta mevcut gidişata göre fazla iyimser ve gerçekçi görünmeyebilir ancak bu senaryonun değeri, okuyucuya politikaların bu sonuçlara nasıl yönlendirilebileceğini keşfetme fırsatı sunmasında yatmaktadır.
Anahtar faktör tabanlı metodoloji
Anahtar faktör tabanlı metodoloji; şeffaf, sistematik ve tamamen ölçeklenebilir bir sürecin omurgası olarak anahtar faktörleri kullanır. Süreç, söz konusu konu alanını etkileyebilecek tüm belirlenen faktörlerin ("etkileyen faktörler") dikkatli bir şekilde incelenmesiyle başlar. Önemli bir etkiye sahip olması muhtemel gelişmeler "anahtar faktörler" (AF) olarak tanımlanmaktadır. Her bir anahtar faktörün gelecekteki olası gelişmeleri, literatür incelemesi, uzman anketleri veya diğer kaynaklara dayalı olarak daha ayrıntılı bir şekilde açıklanmakta ve her bir anahtar faktör için gelecekteki farklı gelişme yollarını vurgulayan birkaç "tahmin" ortaya çıkmaktadır.
Sonuçlar genellikle morfolojik bir kutu, yani iki boyutlu karar matrisi şeklinde sunulur. Bu matriste her sütunun başlığında AF adı yer alır ve tahminler altta açıklanır. Her tahmin için bir kutu bulunur (aşağıdaki Şekil 2 Adım 3'e göz atın). Bu, hangi tahmin kombinasyonlarının yapısal olarak uyumlu, birbirine uygun ve tutarlı olduğunu belirlemeyi ve görselleştirmeyi mümkün kılar. Böylece senaryolar, her bir anahtar faktör için tahmin kombinasyonlarından oluşur. Bunlara dayanarak, senaryolar her biri farklı sosyal alanlardaki farklı gelişmelerin nasıl makul bir gelecek gelişimi ortaya çıkarabileceğini açıklayan birer taslak ("senaryo taslakları") olarak hazırlanabilir.
Sistematik yapısı sayesinde, bu süreç temel faktörlerin ve/veya tahminlerin eklenmesi, uyarlanması veya kaldırılmasıyla nispeten kolay bir şekilde güncellenebilir ya da ölçeği artırılıp azaltılabilir. Bu sayede, yeni bilgiler ortaya çıktığında senaryoların değişen gereksinimlere ve koşullara hızla uyarlanması mümkün hale gelir. Bu metodolojik çerçeve içinde, belirli konulara odaklanan "mikro senaryolar" eklemek veya bir bölge ya da ülkedeki gelişmeleri belirleyen belirli bölgesel senaryolar oluşturmak da (çerçeve veya makro senaryolarla uyumlu kalarak) mümkündür.
2024 güncellemesi
Senaryolar statik değildir. Takip edilmeli, stres testlerine tabi tutulmalı ve güncellenmelidir. En etkili hale gelmek için senaryolar, güncel gelişmelerle düzenli olarak karşılaştırıldığı, tartışıldığı ve uyarlandığı, yeni sonuçlar çıkarıldığı kalıcı bir sürecin parçası haline gelmelidir.
Bu belge orijinal çerçeve senaryolarının nasıl güncellendiğini gösterir. 2024 güncellemesi için Future Impacts, varsayımların ne kadar doğru olduğunu değerlendirmek üzere orijinal temel çalışmalarını yeniden gözden geçirdi ve kısa bir literatür taraması yaptı. Önceki anahtar faktörlerin tam olarak yansıtamadığı yeni gelişmelerin, uyuşturucu alanında etkili olduğu ve bu gelişmelerin çeşitli yönlerinin öne çıktığı ortaya çıktı. Bunlardan biri, yapay zeka alanındaki hızla olgunlaşan teknolojik gelişmelerle ilgilidir. Diğeri ise, uyuşturucuların siyasi baskı aracı olarak kullanılmaya başlandığına dair ilk işaretlerin görüldüğü, devam eden jeopolitik istikrarsızlıktır. Ayrıca, AB içinde ve dışında hızlanarak büyüyeceği yaygın olarak beklenen yeni psikoaktif maddeler ve sentetik uyuşturucuların yükselişi, diğer üç senaryoda da yer almakta olup bunların yaygınlığı diğer temel faktörlerin gelişimine bağlı olarak belirlenmektedir.
EUDA, bu senaryoları gelecekte de geliştirmeye devam edecektir.
Referanslar
EUDA (Avrupa Birliği Uyuşturucu Ajansı) (2022), Uyuşturucu alanı için bir öngörü aracı.
EUDA (2024), 2024yılında Avrupa'daki uyuşturucu durumunu anlamak - önemli gelişmeler (Avrupa uyuşturucu raporu 2024).
Future Impacts (2022), 2040 İçin 3 Senaryo 3 Alternatif Bağımlılık Geleceği. LxAddictions22'de EMCDDA Senaryo Katılım Atölyesi için sunum.
OAM (Ortak Araştırma Merkezi) (2023), Referans öngörü senaryoları: 2040 yılında AB'nin küresel konumuna ilişkin senaryolar.
AÇA (Avrupa Çevre Ajansı) (2020), 1950 - 2100 yılları arasındaki nüfus trendleri: küresel ve Avrupa içinde.
AÇA (2021), 2021 Avrupasında Eğilimler ve Tahminler.
IOM (Uluslararası Göç Örgütü) (2020), Avrupa'ya göçün geleceği.
Kosow, H. ve Gaßner R. (2008), Gelecek ve senaryo analizi yöntemleri: genel bakış, değerlendirme ve seçim kriterleri.
Oxfam (2020), Global Megatrendler: Hepimizi etkileyen güçlerin haritasını çıkarma. Oxfam International Tartışma Belgeleri.
Notlar
(1) Bkz. Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi (OAM) tarafından yayınlanan 2040 referans senaryoları (OAM, 2023), AÇA'nın 2050'de sürdürülebilir Avrupa projesine ilişkin senaryoları (AÇA, 2021), EUAA'nın Avrupa'da uluslararası korumanın geleceğine ilişkin 2023 raporunda senaryo kullanımı (EUAA, 2023a) veya Eurofound'un Adil Geçiş'in dört senaryoda farklı olası sosyoekonomik sonuçlarını haritalaması (Eurofound, 2023).
(2) 2 Temmuz 2024 tarihinde EMCDDA, revize edilmiş bir yetki ile resmi olarak Avrupa Birliği Uyuşturucu Ajansı (EUDA) olmuştur. 2018 ile 2024 yılları arasında gerçekleştirilen öngörü faaliyetleri, kuruluşun adı hala EMCDDA iken gerçekleştirilmiş olsa da bu belgede kuruma yeni adı olan EUDA ile atıfta bulunulmaktadır.
(3) Megatrendler, günümüzde gözlemlenebilen, küresel olarak yaşamın her yönü üzerinde büyük etkisi olan ve önümüzdeki birkaç on yıl boyunca da bu etkisini sürdürecek olan uzun vadeli değişim itici güçleri olarak tanımlanmaktadır.
(4) Bu, aynı zaman dilimini (2040'a kadar) kapsayan son AB öngörü çalışmaları ile uyuşturucu alanına özgü gelişmeleri ele alan çalışmaları da içeriyordu.
(5) Senaryo metodolojisinin çeşitli farklı yaklaşımlarının hepsinin kendi güçlü ve zayıf yönleri olsa da (ör. bkz. Curry ve Schultz, 2009), senaryoları oluşturmanın "modüler" veya morfolojik yolu (yani, temel faktörlere dayalı metodoloji) bu projenin ihtiyaçlarına en uygun olanıdır. Metodoloji ilk olarak AB-OAM'deki bir ekip tarafından geliştirilmiştir ve metodolojinin çeşitli varyantları mevcuttur. Bu yaklaşımla ilgili daha fazla ayrıntı için bkz. Kosow ve Gaßner (2008).
(6) Katılımcılar, bilimsel ve tıbbi toplulukların üyeleri ve ilgili ulusal enstitülerin ve AB kurumlarının temsilcileri de dahil olmak üzere çok çeşitli bölgesel (Avrupalı olmayanlar dahil) ve mesleki geçmişlere sahipti.
Teşekkür
Future Impacts ve senaryoların geliştirilmesi ve eşlik eden araç seti de dahil olmak üzere EUA öngörü yolculuğuna rehberlik etmedeki destekleri.
Future Impacts Hakkında
Future Impacts, kurum ve kuruluşların geleceğine dair sorular hakkında öngörü süreçleri tasarlar ve uygular. Geleceğe odaklı eylemlere yönelik seçenekleri bugünden belirleyebilmek için öngörü projeleri gerçekleştiriyoruz. Bu doğrultuda, diğer yaklaşımların yanı sıra trend analizlerini, senaryoları ve Delphi anketlerini kullanıyor veya birleştiriyoruz. Kişiselleştirilmiş öngörü oyunlarının geliştirilerek uygulanmasına odaklanmanın yanı sıra, öngörü kapasitesinin artırılmasına da odaklanıyoruz. Eğitim, araç setleri ve koçluk aracılığıyla müşterilerimizin öngörü kabiliyetleri ve becerilerini genişletmelerine destek veriyoruz.
