De toekomst van drugs en verslaving in de EU tegen 2040 (Kaderscenario’s voor prognoses)

Scenario’s: drie alternatieve toekomsten voor drugs en verslaving in 2040

Kies een van de scenario’s.

Scenario 1
EU in harmonie

Scenario 2
Nauwelijks het hoofd boven water houden

Scenario 3
Kaartenhuis

Scenario 1: EU in harmonie

In 2040 is de sociale ongelijkheid in de EU kleiner dan ooit in de recente geschiedenis. Na het overwinnen van een reeks crises in het midden van de jaren 2020, maakte de economische, sociale en territoriale cohesie een snelle ontwikkeling door, die leidde tot een hoog niveau van collectief welzijn: mensen hebben het nog nooit zo goed gehad. Drugs zijn misschien niet helemaal verdwenen, maar verslaving is op een historisch dieptepunt en veroorzaakt minder schade dan ooit tevoren. De politieke polarisatie is sterk afgenomen en de samenleving als geheel is vertrouwensvoller geworden, waardoor het veel gemakkelijker is geworden om het groeiende aantal jonge werknemers dat naar (en binnen) de EU verhuist, te integreren. Migratie en immigranten zijn een sterke troef geworden in een steeds diverser wordend Europa, waar ze innovatie stimuleren en de toegevoegde waarde vergroten.

Beschrijving van het scenario

Waar we zijn en hoe we daar gekomen zijn: de EU en de wereld in 2040

In 2040 genieten EU-burgers een hoge levenskwaliteit in wat steeds meer een “Europa van welzijn” wordt. Hoewel dit aanvankelijk misschien niet zo bleek, gingen de lessen die werden getrokken uit de succesvolle internationale samenwerking tijdens de COVID-19-pandemie niet aan de wereld voorbij. Na de geopolitieke crises van het begin van de jaren 2020 heeft een heropleving van democratieën de wereldeconomie stabiel gemaakt. Tegen 2040 begint het harde werk dat in de jaren 2020 en de jaren 2030 is verricht om de ernstigste gevolgen van de klimaatverandering te verzachten en de aantasting van het milieu om te keren, vruchten af te werpen. Bovendien is er nu, na meer dan tien jaar waarin wereldwijd steeds meer aandacht werd besteed aan het belang van innovatie en technologische ontwikkeling, voldoende financiering beschikbaar voor wetenschappelijk onderzoek en stroomt kennis vrijelijk via internationale netwerken.

Het leven in de EU in 2040

De cohesie in de EU heeft aanzienlijke vooruitgang geboekt. Tegen 2040 zorgen effectieve immigratiebeleidsmaatregelen ervoor dat nieuwkomers snel worden geïntegreerd, waarbij jonge migranten de effecten van een langzaam vergrijzende en krimpende (beroeps)bevolking compenseren. In veel sectoren behoort het tekort aan geschoolde arbeidskrachten tot het verleden. De digitale sprong voorwaarts, die halverwege de jaren 2030 werd voltooid, bracht iedereen en bijna alles overal online, en dankzij verbeterde infrastructuren en een grotere beschikbaarheid van openbare diensten nemen de verschillen tussen de EU-regio’s al meer dan tien jaar af en zijn ze nu aanzienlijk kleiner dan in 2020. Als gevolg daarvan zijn de algemene gevoelens van ressentiment grotendeels afgenomen, en hebben (de meeste) mensen meer vertrouwen in instellingen en beschouwen de politiek niet langer als een nulsomspel. Dit heeft ook de strijd tegen de georganiseerde misdaad vergemakkelijkt, wat heeft geleid tot een aanzienlijke vermindering van de drugshandel en drugsgerelateerd geweld. De corruptie is afgenomen, omdat criminele netwerken nu niet meer over het geld beschikken om het bestuur te ondermijnen. Ook het aantal overvallen, inbraken en diefstallen is gedaald, omdat er nu minder daders zijn die gedreven worden door de noodzaak om hun drugsverslaving te financieren. Collectief welzijn is een kernelement van het beleid van de EU en de lidstaten en er bestaat een grote bereidheid om hier politieke en financiële middelen voor in te zetten.

Stand van zaken op het gebied van volksgezondheid en gezondheidszorg in 2040

Het gezondheidszorgstelsel van 2040 wordt aanzienlijk minder belast. Mensen leven gezonder, omdat emissiereducties en betere gezondheid en veiligheid op het werk leiden tot een betere lichamelijke gezondheid. Enerzijds zorgen minder stressvolle werkomgevingen en een betere balans tussen werk en privéleven, evenals de afwezigheid van economische druk en bezuinigingen, voor een lichtere mentale belasting en dus veel minder gerelateerde aandoeningen. Anderzijds is ook de gezondheidszorg als zodanig verbeterd. Dankzij een betere connectiviteit is gezondheidskennis bijna overal beschikbaar, terwijl een grotere samenwerking en coördinatie op EU-niveau op het gebied van gezondheidskwesties (geworteld in de gemeenschappelijke respons op de COVID-19-pandemie en geïnstitutionaliseerd in de jaren daarna) heeft geleid tot een zorglandschap dat bijna gelijke toegang tot behandeling biedt, wat van cruciaal belang is voor een zeer diverse samenleving. Er blijven weliswaar verschillen bestaan wat betreft toegang en beschikbaarheid, maar door de focus op gemeenschapsgerichte zorg – die geworteld is in gevestigde lokale instellingen, relaties en vertrouwen – worden deze tot een minimum beperkt. Dankzij de inspanningen van de EU-initiatieven op het gebied van langlevendheid zijn er steeds meer behandelingen voor ouderdoms- en chronische ziekten beschikbaar in het kader van de algemene gezondheidszorg.

Wat dit betekent voor drugs, drugsbeleid en drugsmonitoring in 2040

Meer samenhang, harmonisatie en grensoverschrijdende samenwerking komen ook tot uiting in het drugsbeleid van de EU en de uitvoering ervan, alsook in aanvullende beleidscomponenten, zoals mensenrechten, openbare veiligheid en het terugdringen van criminaliteit. Het drugsbeleid wordt nu volledig gecoördineerd en gecreëerd met het maatschappelijk middenveld, wat resulteert in preventieprogramma’s voor “de hele samenleving” die vaak worden uitgevoerd in het kader van programma’s voor sociale rechtvaardigheid en gelijkheid en worden ingesteld met het oog op het verbeteren van sociale rechtvaardigheid en billijkheid. Goed gefinancierde initiatieven op het gebied van onderzoek en ontwikkeling, ondersteund door hoogwaardige, responsieve en transparante gegevens over drugsgebruik, hebben snelle en gerichte interventies mogelijk gemaakt. Deze interventies zijn de norm geworden in reactie op opkomende verslavingspatronen. Er zijn innovatieve behandel- en vroegtijdige preventiemogelijkheden ontstaan die voortdurend worden aangepast om beter aan te sluiten bij de toenemende complexiteit van de behoeftenprofielen. Dankzij nieuwe technologieën is snelle interventie op individueel niveau nu mogelijk. Dit heeft niet alleen het gebruik van nieuwe psychoactieve stoffen (NPS) teruggedrongen, maar ook het misbruik van geneesmiddelen is afgenomen, wat verder wordt ondersteund door de EU-brede invoering van gepersonaliseerde geneeskunde. Enkele zorgvuldig gekozen drugs zijn gelegaliseerd en zijn beschikbaar via zorgvuldig gecontroleerde kanalen, waarbij de nadruk duidelijk ligt op het terugdringen van schadelijke gevolgen en niet zozeer op het bestrijden van drugs als zodanig. Dankzij het evenwichtige innovatiebeleid van de EU en haar invloed op het wereldtoneel is niet alleen de dreiging van een nieuwe golf van door kunstmatige intelligentie (AI) ontworpen designerdrugs nooit werkelijkheid geworden, maar speelt mondiale coördinatie ook een sleutelrol in de strijd tegen synthetische drugs in het algemeen. Zo wordt de handel in drugsprecursoren door exporterende landen snel aan banden gelegd zodra misbruik wordt geconstateerd, en worden onlinemarktplaatsen voor NPS en andere drugs voortdurend gecontroleerd en ontmanteld.

Scenario 2: Nauwelijks het hoofd boven water houden

In 2040 houdt de EU wel vol, maar het is op het randje. Nu het continent door de ene na de andere wereldwijde crisis wordt getroffen, zijn de maatschappelijke verschillen veel groter dan voorheen en heerst er somberheid onder de beleidsmakers van de EU. Naarmate mensen steeds meer moeite hebben om gelijke tred te houden met de stijgende kosten van levensonderhoud, nemen de lokale en sociale gezondheidsverschillen toe, waardoor inkomen en geografische locatie – en niet zozeer behoeften – de belangrijkste bepalende factoren zijn voor toegang tot gezondheidszorg. Aangezien drugs voor velen een belangrijk copingmechanisme blijven, slagen de EU-autoriteiten er maar net in om gelijke tred te houden met de toenemende complexiteit van drugs- en geneesmiddelenmisbruik, verslaving en de toename van drugsgerelateerd geweld ... maar hoelang nog?

Beschrijving van het scenario

Waar we zijn en hoe we daar gekomen zijn: de EU en de wereld in 2040

Na de crises van het begin van de jaren 2020 bleef het herstel traag. Bovendien is de economische afhankelijkheid van buitenlandse landen in de jaren 2030 nooit aanzienlijk afgenomen, waardoor de controle van de EU over haar invloed op het exportbeleid van andere landen werd beperkt. Tegen 2040 is internationale samenwerking teruggebracht tot enkel het waarborgen van een gestage handelsstroom – verder is er weinig bereidheid om problemen gezamenlijk aan te pakken. In plaats daarvan is er de afgelopen tien jaar sprake geweest van een toename van opzettelijk misleidende informatiecampagnes, zijn beïnvloedingsoperaties een gangbare praktijk geworden en zien de meeste staten geen voordelen in het vrijelijk delen van informatie. Omdat klimaatuitdagingen de afgelopen vijftien jaar grotendeels zijn genegeerd ten gunste van economische voordelen op korte termijn, worden de gevolgen van klimaatverandering nu steeds ernstiger. Door de voortdurend stijgende kosten van mitigatie wordt het dagelijks leven voor veel mensen in de EU steeds moeilijker.

Het leven in de EU in 2040

In 2040 zijn er weinig tekenen dat de welvaartsverschillen tussen de EU-regio’s kleiner worden, en in sommige gebieden zijn deze verschillen zelfs al meer dan tien jaar aan het toenemen. Het economische landschap van de Unie is nu te ongelijkmatig om al haar burgers een vergelijkbare levensstandaard te bieden. De lidstaten verschillen ook van mening over bestuur: sommige neigen naar autocratie, terwijl andere nieuwe vormen van participatie van het publiek hebben ingevoerd om hun democratische wortels te versterken. Problemen met de integratie van migranten betekenen dat er in veel sectoren een tekort aan geschoolde arbeidskrachten blijft bestaan of – aangezien de bevolking vergrijst – zelfs toeneemt. Hoewel velen in Europa nog steeds een hoge levensstandaard en welzijn genieten, zijn anderen veel minder goed af, en deze toename van economische ongelijkheid heeft ertoe geleid dat georganiseerde misdaad steeds meer voorkomt (en genormaliseerd is) in regio’s waar de economische vooruitzichten bijzonder somber zijn. De levensverwachting begint te dalen en het aandeel gezonde levensjaren binnen de levensduur neemt snel af. Er zijn weinig EU-brede initiatieven om deze problemen aan te pakken, wat leidt tot een lappendeken van verschillende benaderingen.

Stand van zaken op het gebied van volksgezondheid en gezondheidszorg in 2040

“Het kan altijd erger” is een houding die in 2040 wijdverbreid is onder zorgverleners en patiënten. Tot nu toe zijn de gezondheidszorgstelsels erin geslaagd om gelijke tred te houden met de stijgende incidentie van ziekten (niet-overdraagbare ziekten en mentale gezondheidsproblemen), maar ze zitten aan de grens van hun capaciteit. Omdat het dagelijks leven voor een groot deel van de beroepsbevolking een worsteling is, leven steeds meer mensen in onveilige omstandigheden, wat onvermijdelijk leidt tot een toename, of op zijn minst geen afname, van besmettelijke ziekten. Al vijftien jaar lang verwijdert Europa zich langzaam van het ideaal van een welzijnsmaatschappij. De ongelijkheid in de welvaart komt duidelijk tot uiting in de verspreiding van ernstige ziekten, waaraan bijna een kwart van de beroepsbevolking momenteel lijdt. De exacte stand van zaken met betrekking tot regionale en economische gezondheidsgelijkheid blijft echter onbekend, aangezien de inspanningen om het delen en de compatibiliteit van gezondheidsgegevens te verbeteren in de jaren 2030 op niets uitliepen. Al te vaak hangt de toegang tot gezondheidszorg nu af van iemands persoonlijke rijkdom en woonplaats. Hoogwaardige gezondheidszorg, het product van innovatieve bedrijven, is beschikbaar voor degenen die zich dit kunnen veroorloven; anderen zijn in toenemende mate afhankelijk van zelfzorg en zelfmedicatie, met name op het gebied van mentale gezondheidsproblemen, en zoeken naar hulp op een groeiende zwarte markt voor geneesmiddelen op doktersvoorschrift.

Wat dit betekent voor drugs, drugsbeleid en drugsmonitoring in 2040

Bepaalde recreatieve drugs worden door de lidstaten expliciet of impliciet gedecriminaliseerd, en verdere decriminalisering krijgt uitgesproken voorstanders, waaronder lobbyisten in de sector, waardoor het regelgevingslandschap in de EU steeds ongelijker wordt. Daardoor worden drugs die in sommige landen illegaal zijn, in andere landen agressief op de markt gebracht. Veranderingen in de handelsstromen hebben er ook toe geleid dat sommige drugs breder verkrijgbaar zijn en andere schaarser of duurder zijn geworden. Inspanningen om het gebruik van schadelijke maar legale drugs terug te dringen, bijvoorbeeld door de EU-wetgeving inzake tabakscontrole te herzien om tegen 2040 een rookvrije generatie te creëren of door middel van internationale samenwerking, hebben nog geen succes gehad. Over het algemeen lijkt de trend van toenemend drugsgebruik alsook misbruik en verkeerd gebruik van geneesmiddelen niet af te nemen. Destigmatisering en sociale deprivatie hebben de markt voor drugsmisbruik vergroot, waardoor nieuwe criminele mogelijkheden ontstaan, zowel met betrekking tot innovaties in productsoorten – met name op het gebied van NPS en nieuwe synthetische drugs in het algemeen – als met betrekking tot opkomende distributiecorridors, waarmee de autoriteiten moeilijk gelijke tred weten te houden. Tegelijkertijd is drugsgerelateerd crimineel gedrag aanzienlijk toegenomen, wat heeft geleid tot een nieuwe focus op veiligheid op gemeenschapsniveau. De inspanningen op het gebied van “vroegtijdige waarschuwing” blijven ongelijkmatig. In sommige lidstaten beschikken forensische laboratoria over de capaciteit om NPS en hun precursoren te identificeren, en testen afvalwaterzuiveringsinstallaties voortdurend op sporen van nieuwe drugs. In andere landen zorgen bezuinigingen er echter voor dat wetshandhavers altijd achter de feiten aanlopen bij het aanpakken van een veel grotere verscheidenheid aan uitdagingen. Gebruikers zijn zich vaak niet bewust van de gezondheidsrisico’s van nieuwe synthetische drugs en lopen daardoor een groter risico. Verslavingsgedrag is complexer geworden, terwijl “one size fits all”-behandelmethoden de norm blijven, mogelijk ook als gevolg van de groeiende informatiekloof met betrekking tot gebruik en nieuwe soorten verslavingen. Deze kenniskloof wordt nog verergerd door ongelijkheden in de monitoring. Als gevolg daarvan ontbreekt het beleidsmakers aan gedetailleerde richtsnoeren en blijven investeringen in antidrugsbeleid vaak ongericht. Aan de andere kant zijn de strafbaarstelling van sommige drugs en handhavingsmaatregelen toegenomen en komt communautair optreden steeds vaker voor en wordt het steeds breder aanvaard, ook al beschouwen sommigen dit slechts als een symptoom van falen van de staat.

Scenario 3: Kaartenhuis

In 2040 is de EU op drift in een internationaal systeem dat richtingloos en volatiel is. Internationale regels en voorschriften worden grotendeels genegeerd en politieke blokken en allianties vallen uiteen. Binnen de EU heeft de neiging om “het alleen te doen” geleid tot politieke, sociale en economische versnippering. In de meeste lidstaten heeft dit in aanzienlijke mate negatieve gevolgen gehad voor de gezondheid en het welzijn van de bevolking. De gezondheidszorg staat grotendeels op instorten en functioneert nauwelijks nog, terwijl drugsgebruik, dat zowel door vermeende behoefte als door commercialisering wordt aangewakkerd, nu in alle lagen van de samenleving wijdverbreid is en verslaving alomtegenwoordig lijkt te zijn, samen met het drugsgerelateerde geweld.

Beschrijving van het scenario

Waar we zijn en hoe we daar gekomen zijn: de EU en de wereld in 2040

In de vijftien jaar voorafgaand aan 2040 is de wereld gefragmenteerder geworden. Er zijn handelsbelemmeringen tussen landen opgeworpen en de internationale samenwerking bevindt zich op een historisch laag niveau, waarbij vergeldingsmaatregelen de norm zijn geworden. De afgelopen tien jaar heeft de EU moeite gehad om het hoofd te bieden aan de cascade van uitdagingen waarmee zij werd geconfronteerd, en zij wordt nu – zowel buiten als binnen het blok – niet langer beschouwd als een kracht waarmee in de politiek rekening moet worden gehouden. De afhankelijkheid van energieleveringen uit autocratische landen is niet verminderd en het is al lang duidelijk dat alle klimaatdoelstellingen, ooit symbolen van een gedeelde Europese visie, ruimschoots zullen worden gemist.

Het leven in de EU in 2040

In de meeste lidstaten ziet de economische situatie er somber uit. Nieuwe technologieën hebben geleid tot verlies van banen, terwijl het niet opzetten van opleidingsprogramma’s in de afgelopen tien jaar betekent dat de werkloosheid hoog is en dat de lonen niet gelijke tred houden met de inflatie. Velen hebben het moeilijk en zoeken naar eenvoudige oplossingen. Tegelijkertijd hebben politieke polarisatie, protesten en publieke frustratie nieuwe hoogten bereikt, en sinds de jaren 2030 zetten beleidsmakers zich stelselmatig in om de binnenlandse stabiliteit te handhaven. De lidstaten kijken niet langer naar de Unie voor oplossingen, en autoritarisme en uitsluitende vormen van nationalisme zijn de norm. Terwijl het aantal vluchtelingen wereldwijd hoger is dan ooit en de Europese industrie kampt met een tekort aan geschoolde arbeidskrachten, worden immigranten aan de grenzen van de EU geweigerd. Innovatie – nu niet veel meer dan een modewoord dat iedereen in de mond neemt – heeft te lijden gehad, ook al worden er aanzienlijke middelen voor uitgetrokken.

Stand van zaken op het gebied van volksgezondheid en gezondheidszorg in 2040

Het is misschien niet omdat er geen pogingen worden ondernomen, maar al bijna tien jaar lang slagen de gezondheidszorgstelsels in de EU er steeds minder in om de uitdagingen die zich voordoen het hoofd te bieden. Het gebrek aan financiering en middelen wordt nog verergerd door het uitblijven van internationale collectieve actie tegen gemeenschappelijke bedreigingen (bijvoorbeeld nieuwe pandemieën), waardoor regionale en seizoensgebonden noodsituaties (bijvoorbeeld hittegolven als gevolg van ongebreidelde klimaatverandering) niet kunnen worden aangepakt. Door de wijdverbreide werkloosheid, inflatie en armoede zijn de levensomstandigheden aanzienlijk verslechterd in vergelijking met het begin van de jaren 2020. Velen lijden aan depressie en andere mentale gezondheidsproblemen, maar de behandelmogelijkheden zijn beperkt en steeds meer mensen in de EU hebben geen toegang tot een ziektekostenverzekering. De kosten en het ontbreken van gedeelde gegevens en een krachtige digitale infrastructuur betekenen dat innovatieve medische oplossingen (waaronder e-gezondheidszorg) nooit op EU-brede basis worden uitgerold.

Wat dit betekent voor drugs, drugsbeleid en drugsmonitoring in 2040

In de EU en haar lidstaten bestaat er niet langer een gemeenschappelijke aanpak van de problemen die drugs met zich meebrengen. De politieke versnippering heeft geleid tot sterk uiteenlopende wetten en handhavingsmaatregelen, terwijl supranationale organisaties bijna machteloos zijn geworden. De nadruk op binnenlandse veiligheid betekent dat repressie in plaats van behandeling de norm is geworden. Benaderingen voor behandeling en schadebeperking worden gezien als bij te dragen aan het probleem en blijven ernstig ondergefinancierd, wat leidt tot een duidelijk gebrek aan kennis, gekwalificeerd personeel en onderzoeksuitgaven. Tegelijkertijd is het gebruik van drugs, mogelijk aangeleerd door het eerdere wijdverbreide gebruik van “breindoping”-middelen, op grote schaal gedestigmatiseerd en komen zowel het gebruik van synthetische drugs en opiaten als het misbruik van geneesmiddelen veel voor.

Met deze commercialisering van de drugsmarkt is de EU een belangrijke producent van synthetische drugs geworden. De bestaande sociale ongelijkheden komen ook tot uiting in hoe bepaalde drugs worden gezien en hoe drugswetgeving wordt opgesteld en gehandhaafd. Geavanceerde en innovatieve commerciële leveranciers kunnen voldoen aan de vraag van welgestelde kantoormedewerkers met producten die ofwel gelegaliseerd zijn als gevolg van lobbywerk, ofwel in een grijs gebied bestaan en door wetshandhavers worden genegeerd, terwijl arme mensen hun toevlucht nemen tot goedkope drugs, die meestal illegaal worden vervaardigd met behulp van gehackte 3D-printers voor chemische drugs en downloadbare “printplannen”. Omdat gebruikers vaak totaal niet op de hoogte zijn van de precieze effecten van de middelen die ze gebruiken, leiden deze synthetische drugs tot een sterke toename van het aantal lokale en regionale spoedopnames en sterfgevallen als gevolg van drugsgebruik. Aangezien er nog steeds niet in de behandelbehoeften wordt voorzien, heeft de toename van mentale gezondheidsproblemen ook geleid tot een toename van het polygebruik en het openbaar gebruik, met name in plattelandsgebieden. Om de informatie- en actiekloof te dichten die is ontstaan door nepnieuws en politieke versnippering, vullen door de gemeenschap aangestuurde zelfhulpgroepen het vacuüm dat is achtergelaten door de overbelaste autoriteiten, en staan zij vaak net zo vijandig tegenover drugsdealers als tegenover wetshandhavers. Het leven is gewelddadiger geworden nu dealers geschillen met geweld beslechten en verslaafden zich schuldig maken aan misdrijven om hun verslaving te voeden, terwijl anderen uithalen als gevolg van ontwenningsverschijnselen of drugsgerelateerde persoonlijkheidsveranderingen.

Bovendien zien sommige landen de destabiliserende invloed van drugs op samenlevingen als een legitiem instrument in internationale betrekkingen en bieden zij drugsproducenten en handelaren in chemische precursoren een veilige haven. Anderen gebruiken synthetische stoffen gewoon als bron van inkomsten, terwijl georganiseerde transnationale criminele netwerken, ooit een van de grootste begunstigden van de globalisering, het steeds moeilijker vinden om te opereren in een gedeglobaliseerde omgeving. Tegelijkertijd zijn bedrijfsinvesteringen in verslaving voornamelijk gericht op de ontwikkeling van legale vervangingsmiddelen en het bieden van behandelingen aan goedbetalende klanten. De monitoring is daarentegen verbeterd, met name als dienst voor de particuliere sector, maar heeft geen effect gehad op de verslavingsresultaten.

Methodologische aanpak

Hoe zijn EUDA-scenario’s ontwikkeld?

Tijdens een reeks toekomstgerichte workshops met EUDA-medewerkers, beleidsmakers, vertegenwoordigers van nationale Reitox-contactpunten en deelnemers aan Lisbon Addiction 2019 (in totaal ongeveer 120 deelnemers) werd de reeks van veertien JRC-megatrends (³) bekeken en besproken op basis van de waarschijnlijke impact van elke trend op de toekomst van drugs en verslaving. Dit proces resulteerde in de identificatie van vijf trends die naar verwachting tot 2040 de grootste impact zullen hebben op het werkgebied. Daarnaast werden bij een horizonscanning, met inbegrip van een evaluatie van EUDA-verslagen, nog eens zes nieuwe trends vastgesteld die al kunnen worden waargenomen op het gebied van drugs en die als relatief “sterke”, zichtbare of significante ontwikkelingen kunnen worden beschouwd.

Tabel 1.  Kernfactoren voor de EUDA-kaderscenario’s

Op basis van deze lijst van in totaal elf voor het EUDA relevante trends (zie tabel 1 hierboven), in combinatie met een aanvullend systematisch onderzoek van de relevante literatuur (⁴) om verdere inzichten en ontwikkelingen toe te voegen, is een gestructureerd proces uitgevoerd waarbij gebruik is gemaakt van een op kernfactoren gebaseerde methode (⁵), wat heeft geleid tot de opstelling van drie prototypescenario’s.

Tijdens de Scenario Engagement Workshop van het EUDA op Lisbon Addictions 2022 werden deze kaderscenario’s gebruikt als uitgangspunt voor de discussies tijdens de workshop (voor de kick-offpresentatie, zie Future Impacts, 2022). Facilitatoren van Future Impacts en het EUDA ondersteunden 25 deelnemers (⁶) bij het verkennen van de scenario’s en het bespreken van de specifieke implicaties die deze scenario’s in de periode tot 2040 zouden kunnen hebben voor de samenleving in het algemeen, voor drugs en verslavingen, en voor drugsmonitoring en -beleid. Aanvullend materiaal werd geleverd in de vorm van een “brieven uit de toekomst”-oefening waarin aanbevelingen voor het huidige beleid werden geformuleerd. Op basis van de verzamelde gestructureerde outputs werden de drie scenario’s vervolgens uitgewerkt, verfijnd en bijgewerkt.

Click to enlarge the image

Close

Aannames voor de scenario’s

Als tijdsbestek voor de scenario’s werd het jaar 2040 gekozen, omdat dit jaar geacht werd ver genoeg in de toekomst te liggen om verder te kunnen enken dan de volgende strategische cyclus, waardoor het gemakkelijker werd om in de discussies buiten de grenzen van “business as usual” te treden. Bovendien betekent de keuze voor 2040 dat de scenario’s voor het publiek voorstelbaar blijven en niet te ver afdwalen naar het rijk van de fantasie.

In de periode waarin de scenario’s werden opgesteld, waren de volatiliteit en verstoringen relatief groot, met name als gevolg van de COVID-19-pandemie en verschuivingen in het geopolitieke landschap. Daarom werden de toekomstige ontwikkelingen die aan de scenario’s ten grondslag liggen, geïnterpreteerd door de lens van het VUCA-kader (volatiel, onzeker, complex en dubbelzinnig). Er werd dus van uitgegaan dat toekomstige gebeurtenissen tot op zekere hoogte snel en onvoorspelbaar zullen zijn, met moeilijk te interpreteren oorzaak-gevolgrelaties. De scenario’s leggen echter bewust geen nadruk op extreme niveaus van ontwrichting of volatiliteit (bijvoorbeeld het uitbreken van een pandemie met een uitzonderlijk hoog sterftecijfer of het uitbreken van de Derde Wereldoorlog). Zij richten zich meer op de manier waarop innovatie, economie, samenlevingen, samenwerking en technologie zich zouden kunnen ontwikkelen, en op de mate waarin aspecten van deze factoren ontwrichtend zouden kunnen worden. In toekomstige prognoseactiviteiten van het EUDA zou input met betrekking tot de specifieke kenmerken van meer extreme volatiliteit aan bod kunnen komen.

Hierbij is het belangrijk op te merken dat de verhalen van twee van de ontwikkelde scenario’s opzettelijk zijn opgerekt tot aan de randen van de “kegel van mogelijkheden”, terwijl het business-as-usual-scenario “recht door het midden” loopt. Dit maakt het mogelijk om te kijken naar het breedst mogelijke scala aan implicaties. Hoewel het positieve scenario op het eerste gezicht misschien te rooskleurig en onrealistisch lijkt op basis van de huidige ontwikkelingen, ligt de waarde ervan in het feit dat het de lezer de kans biedt om te onderzoeken hoe het beleid op deze uitkomsten kan worden afgestemd.

Op kernfactoren gebaseerde methodologie

De op kernfactoren gebaseerde methodologie gebruikt kernfactoren als de ruggengraat van een transparant, systematisch en volledig schaalbaar proces. Het proces begint met een zorgvuldig onderzoek van alle geïdentificeerde factoren die van invloed zouden kunnen zijn op het betreffende werkgebied (“beïnvloedende factoren”). Ontwikkelingen die waarschijnlijk een significante impact zullen hebben, worden aangemerkt als “kernfactoren” (“key factors”, KF’s). De mogelijke toekomstige ontwikkelingen van elke KF worden gedetailleerder beschreven op basis van literatuuronderzoek, enquêtes onder deskundigen of andere bronnen, hetgeen resulteert in verschillende “projecties” voor elke KF die verschillende toekomstige ontwikkelingstrajecten belichten.

De resultaten worden vaak gepresenteerd in de vorm van een morfologische box, d.w.z. een tweedimensionale beslissingsmatrix, waarin elke kolom wordt voorafgegaan door de naam van de KF en de projecties daaronder worden beschreven, met één vak voor elke projectie (zie stap 3 in figuur 2 hieronder). Dit maakt het mogelijk om vast te stellen en te visualiseren welke combinaties van projecties structureel compatibel zijn, bij elkaar passen en consistent zijn. De scenario’s bestaan dus uit combinaties van één projectie per kernfactor. Op basis hiervan kunnen de scenario’s worden opgesteld (“scenario-ontwerpen”), waarin telkens wordt beschreven hoe verschillende ontwikkelingen op verschillende sociale gebieden tot een plausibele toekomstige ontwikkeling kunnen leiden.

Door zijn systematische karakter kan dit proces relatief gemakkelijk worden geactualiseerd of op- of afgeschaald door kernfactoren en/of projecties toe te voegen, aan te passen of weg te nemen, waardoor het mogelijk wordt om scenario’s snel aan veranderende eisen en voorwaarden aan te passen als en wanneer nieuwe informatie aan het licht komt. Binnen dit methodologische kader is het ook mogelijk om “microscenario’s” toe te voegen die op specifieke onderwerpen ingaan of specifieke regionale scenario’s op te stellen die de ontwikkelingen in één regio of land weergeven (terwijl ze nog steeds in overeenstemming zijn met de kader- (of macro-) scenario’s).

Click to enlarge the image

Close

De actualisering van 2024

Scenario’s zijn niet statisch. Ze moeten worden gemonitord, aan stresstests worden onderworpen en worden geactualiseerd. Om zo effectief mogelijk te zijn, moeten scenario’s onderdeel worden van een permanent proces waarin ze regelmatig worden vergeleken met recente ontwikkelingen, besproken en aangepast, en waaruit nieuwe conclusies worden getrokken.

Dit document laat zien hoe de oorspronkelijke kaderscenario’s zijn bijgewerkt. Voor deze update van 2024 heeft Future Impacts zijn oorspronkelijke basiswerk opnieuw bekeken om te beoordelen in hoeverre de aannames nog steeds klopten, en heeft het een kort literatuuronderzoek uitgevoerd. Het werd duidelijk dat nieuwe ontwikkelingen die niet volledig tot uiting kwamen in de vorige reeks kernfactoren, van invloed zijn geweest op het gebied van drugs, waarbij verschillende aspecten in het oog sprongen. Een daarvan heeft betrekking op de snel evoluerende technologische ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie; een andere is de aanhoudende geopolitieke volatiliteit, met de eerste tekenen dat drugs worden gebruikt om politieke hefboomwerking te creëren. Ook de opkomst van nieuwe psychoactieve stoffen en synthetische drugs, waarvan algemeen wordt verwacht dat deze binnen de EU en daarbuiten zal versnellen en in omvang zal toenemen, komt in alle drie scenario’s aan bod, waarbij de prevalentie ervan wordt bepaald door de ontwikkeling van de andere kernfactoren.

Het EUDA zal deze scenario’s in de toekomst verder ontwikkelen.

Referenties

EUDA (Drugsagentschap van de Europese Unie) (2022), A foresight toolkit for the drugs field (Een prognosetoolkit voor het gebied van drugs van de Europese Unie). 

EUDA (2023), The future of drug monitoring in Europe until 2030: a report summarising the findings and lessons learnt from the EMCDDA’s ‘futures study’ (De toekomst van de monitoring van drugs in Europa tot 2030: een samenvattend rapport over de bevindingen en de lessen die zijn getrokken uit het EMCDDA-termijnonderzoek). 

EUDA (2024), Understanding Europe’s drug situation in 2024 – key developments (European drug report 2024) (Inzicht in de drugssituatie in Europa in 2024 – belangrijkste ontwikkelingen (Europees Drugsrapport 2024)).

Future Impacts (2022), 3 Scenarios, 3 Alternative Addiction Futures for 2040. Presentatie van de Scenario Engagement Workshop van het EMCDDA op LxAddictions22. 

JRC (Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek) (2023), Reference foresight scenarios: scenarios on the global standing of the EU in 2040. 

EEA (Europees Milieuagentschap) (2020), Population trends 1950 – 2100: globally and within Europe (Populatietrends 1950-2100: wereldwijd en binnen Europa). 

EEA (2021), Trends and projections in Europe 2021. 

IOM (Internationale Organisatie voor Migratie) (2020), The future of migration to Europe. 

Kosow, H. en Gaßner R. (2008), Methods of future and scenario analysis: overview, assessment and selection criteria. 

Oxfam (2020), Global megatrends: mapping the forces that affect us all. Oxfam International Discussion Papers. 

Noten

Dankbetuigingen

Future Impacts en hun ondersteuning bij het begeleiden van het vooruitzichtstraject van het EUDA, inclusief de ontwikkeling van de scenario’s en de bijbehorende toolkit.

Over Future Impacts

Future Impacts ontwikkelt prognoseprocessen voor vragen omtrent de toekomst voor organisaties en ondernemingen en voert deze uit. We voeren prognoseprojecten uit om mogelijkheden te identificeren voor toekomstgerichte maatregelen vandaag. Daartoe maken we onder meer gebruik van (een combinatie van) trendanalyses, scenario’s en Delphi-studies. Onze aandacht gaat niet alleen uit naar het ontwikkelen en uitvoeren van op maat gesneden prognosegames, maar ook naar capaciteitsopbouw op het gebied van prognoses. We helpen onze klanten hun prognosecapaciteit en -vaardigheden uit te breiden door middel van opleidingen, toolkits en coaching.