Synthetische stimulerende middelen – de huidige situatie in Europa (Europees Drugsrapport 2024)

Amfetamine, methamfetamine en, meer recentelijk, synthetische cathinonen zijn allemaal synthetische stimulerende middelen voor het centrale zenuwstelsel die in Europa op de drugsmarkt beschikbaar zijn. Op deze pagina vindt u de meest recente analyse van de drugssituatie voor synthetische stimulerende middelen in Europa, waaronder de prevalentie van het gebruik, de vraag naar behandelingen, inbeslagnames, prijs en zuiverheid, schadelijke gevolgen en meer.

Deze pagina maakt deel uit van het Europees Drugsrapport 2024, het jaarlijkse overzicht van het EMCDDA over de drugssituatie in Europa.

Table of contents/Search

Table of contents/Search

Search within the book

Operator

Any match

Exact term match only

Select any filter and click on Search to see results

Close

Voor het laatst bijgewerkt op: 11 juni 2024

Diversiteit in de beschikbaarheid en het gebruik van stimulerende middelen

Amfetamine, methamfetamine en synthetische cathinonen zijn allemaal synthetische stimulerende middelen voor het centrale zenuwstelsel die in Europa op de illegale drugsmarkt beschikbaar zijn. Historisch gezien is amfetaminegebruik altijd het meest voorkomend geweest, terwijl de beschikbaarheid en het gebruik van methamfetamine en synthetische cathinonen in de meeste landen beperkter was. Er zijn evenwel aanwijzingen dat de patronen van de beschikbaarheid en het gebruik van synthetische stimulerende middelen diverser worden. De achtergrond van deze ontwikkeling bestaat er deels in dat trends in de productie van synthetische drugs zeer dynamisch kunnen zijn en dat consumenten verschillende stimulerende middelen als functioneel vergelijkbaar kunnen beschouwen en mogelijk bereid zijn om nieuwe producten te proberen op basis van de beschikbaarheid ervan op de markt. Er is dan ook bezorgdheid over de toegenomen bedreigingen voor de gezondheid en sociale problemen die in verband kunnen worden gebracht met de ruimere beschikbaarheid en het gebruik van deze stoffen. Tegelijkertijd zijn de huidige informatiemiddelen over het algemeen niet voldoende ontwikkeld om trends in het gebruik of gerelateerde problemen die samenhangen met veranderende patronen in het gebruik van synthetische stimulerende middelen te volgen. Daardoor worden belangrijke veranderingen op dit gebied soms niet snel genoeg opgepikt. Daarom blijft het een prioriteit om ons vermogen om ontwikkelingen inzake het gebruik van synthetische drugs in het algemeen te volgen en er sneller op te reageren te verbeteren.

Inzicht in de gezondheidsrisico’s van stimulerende middelen

Methamfetamine en synthetische cathinonen zijn chemisch vergelijkbaar met amfetamine, maar zijn niet noodzakelijk gelijkwaardig wat het risico voor de volksgezondheid betreft. Het meer wijdverspreide gebruik van synthetische cathinonen is bijvoorbeeld een relatief nieuwe ontwikkeling en we beschikken momenteel niet over een solide bewijsbasis om te begrijpen wat de mogelijke gezondheidsrisico’s van dit fenomeen zouden kunnen zijn of welke interventies passend zouden kunnen zijn. Methamfetamine is verkrijgbaar in zeer zuivere vormen die kunnen worden gerookt, en er zijn bijzondere gezondheidsrisico’s verbonden aan het gebruik van deze drug bij deze toedieningswijze. Al deze stoffen kunnen ook verkrijgbaar zijn als vergelijkbaar uitziende poeders of pillen, wat betekent dat consumenten mogelijk niet weten welk specifiek stimulerend middel of welk mengsel van stoffen zij consumeren. Uit verslagen van drugscontrolediensten in verschillende EU-lidstaten tussen 2022 en 2023, alsook uit gegevens van het EU-systeem voor vroegtijdige waarschuwing, blijkt dat synthetische cathinonen ook worden aangetroffen in MDMA-producten, wat wijst op misleidende verkoop en versnijding. Dit betekent dat forensische en toxicologische analyses bijzonder belangrijk zijn om inzicht te krijgen in zowel de consumptietrends als de omvang en aard van schadelijke gevolgen voor de gezondheid.

Een meer algemeen punt van zorg is dat alle stimulerende middelen die hier besproken worden, in bepaalde mate samenhangen met gedrag dat gezondheidsrisico’s kan inhouden. Het gaat dan om overdoses, acute en chronische geestelijke gezondheidsproblemen en infectieziekten. Bij sommige bevolkingsgroepen zijn ook problematische en intensieve patronen van gebruik van stimulerende middelen, zoals de combinatie van risicovol drugsgebruik en risicovol seksueel gedrag, bekend als “chemsex”, gedocumenteerd. Er is ook bijzondere bezorgdheid over het injecteren van stimulerende middelen, dat in verband wordt gebracht met een hoger risico op hiv-overdracht. Dit kan worden verklaard door frequenter gebruik, het delen van injectiemateriaal en risicovol seksueel gedrag onder mensen die stimulerende middelen injecteren.

In de afgelopen tien jaar hebben zeven grote Europese steden, verspreid over zes landen, melding gemaakt van lokale hiv-uitbraken die in verband worden gebracht met het injecteren van stimulerende middelen, voornamelijk onder gemarginaliseerde mensen die drugs injecteren en betrokken zijn bij open drugsscenes (zie Drugsgerelateerde infectieziekten – actuele situatie in Europa). Analyses van spuitresiduen die tussen 2022 en 2023 door het ESCAPE-netwerk zijn uitgevoerd, bevestigen de aanwezigheid van stimulerende middelen, zoals amfetamine en synthetische cathinonen, in veel injecterende drugsscenes. In verslagen uit 2022 van het Euro-DEN Plus-netwerk van ziekenhuizen met een poortwachtersfunctie over heel Europa wordt gewezen op de aanhoudende aanwezigheid van synthetische stimulerende middelen in gevallen van acute drugstoxiciteit op afdelingen voor spoedeisende hulp.

Productie van en handel in methamfetamine onderstrepen mogelijke toename van het gebruik in Europa

Hoewel methamfetamine minder vaak gebruikt wordt en minder duidelijk in de beschikbare gegevens naar voren komt, blijven er aanwijzingen bestaan dat de productie van dit synthetische stimulerende middel in Europa toeneemt. Historisch gezien is het gebruik van deze drug het vaakst waargenomen in Tsjechië en Slowakije en, meer recentelijk, in sommige buurlanden. Het duikt intussen evenwel in meer landen op, hoewel de algemene gebruiksprevalentie in de meeste landen laag lijkt te blijven. Hoewel ze niet representatief zijn voor de algemene bevolking, blijkt uit de gegevens van afvalwateranalyses dat in 15 van de 67 Europese steden met gegevens voor 2022 en 2023 een toename van de gedetecteerde methamfetamineresiduen werd vastgesteld.

De beschikbare gegevens over de productie van en de handel in deze stimulerende middelen wijzen op de veranderende dynamiek van de illegale handel in stimulerende middelen. In 2022 werden in de Europese Unie 108 ontmantelde amfetamineproductielaboratoria gerapporteerd (119 in 2021). Na een daling volgend op de piek van 2020 (22,3 ton) bleef de hoeveelheid van de drug die in de Europese Unie in beslag werd genomen tussen 2021 en 2022 stabiel op ongeveer 7 ton. Er is gesuggereerd dat deze daling van de in beslag genomen hoeveelheden kan wijzen op een daling van de productie, mogelijk als gevolg van het feit dat producenten overschakelen op andere stimulerende middelen, zoals methamfetamine, die zeer winstgevend kunnen zijn wanneer zij worden verhandeld naar markten buiten de EU. Uit recente gegevens blijkt dat de hoeveelheid in beslag genomen methamfetamine in de Europese Unie tussen 2021 en 2022 relatief stabiel is gebleven op ongeveer 1,4 ton, na een daling volgend op de piek van 2019 (2,3 ton) als gevolg van de grootschalige invoer uit Mexico. Het aantal als ontmanteld aangemerkte productielocaties voor methamfetamine is in 2022 licht gedaald. Dat is waarschijnlijk te wijten aan het feit dat de meeste locaties vrij klein zijn (hoewel er ook wel locaties met een grote capaciteit worden aangetroffen), waardoor het aantal ontdekkingen van jaar tot jaar kan schommelen. De hoeveelheid in beslag genomen glycidische derivaten van BMK – de precursor die voor de grootschalige productie van methamfetamine wordt gebruikt – nam in 2022 toe, terwijl er ook nieuwe alternatieve chemische stoffen in beslag werden genomen om BMK te maken (zie Gegevens over de markt voor synthetische stimulerende middelen hieronder). De toegenomen hoeveelheden methamfetamineprecursoren en aanverwante chemische stoffen die in Europa in beslag zijn genomen, weerspiegelen de mondiale status van de capaciteit van lokale producenten van synthetische drugs. Het merendeel van de methamfetamine wordt nog altijd uitgevoerd naar markten buiten de EU. Vanwege problemen omtrent de beschikbaarheid van gegevens is voorzichtigheid geboden bij de interpretatie van de beschikbare informatie en moet er meer werk worden verzet om trends in de productie te volgen en de gevolgen daarvan voor zowel de volksgezondheid als de veiligheid te analyseren. Turkije meldde in 2022 dat het een recordhoeveelheid methamfetamine in beslag had genomen (bijna 16 ton). Een van de redenen hiervoor kan worden gezocht in een eventuele toename van de handel in methamfetamine vanuit Afghanistan langs gevestigde heroïnesmokkelroutes naar Europa. Het blijft een uitdaging om de methamfetaminesmokkelroutes en de ontwikkelingen in Afghanistan beter te doorgronden. Bovendien heeft de Taliban het recent op deze gemunt in een poging om de drugsproductie in het land terug te dringen.

Synthetische cathinonen vormen een steeds grotere uitdaging

Uit verslagen blijkt dat synthetische cathinonen steeds vaker in grote ladingen vanuit India naar Europa worden verhandeld. Tegelijkertijd worden zij ook in Europa geproduceerd, met name in Polen, waar in 2022 melding werd gemaakt van 23 ontmantelde laboratoria en 355 kilogram in beslag genomen precursoren. Gezien de hoeveelheden in beslag genomen precursoren en de onderschepping van niet-gereguleerde alternatieve chemische stoffen, lijkt het waarschijnlijk dat grootschalige productie voor zowel de Europese als andere markten plaatsvindt.

Samenvattend: aangezien het gebruik van illegale stimulerende middelen kan leiden tot een breed scala aan gezondheidsproblemen, blijven deze stoffen een uitdaging vormen voor het toezicht, beleidsmakers en dienstverleners in Europa. Een frequenter injecteren in verband met het gebruik van stimulerende middelen en de mogelijk veel ernstigere gezondheidscomplicaties van het injecteren en roken van methamfetamine betekenen dat een toename van de consumptie, met name onder kwetsbare groepen, een steeds grotere uitdaging zou kunnen gaan vormen voor schadebeperking en de spoedeisende gezondheidszorg.

Belangrijkste gegevens en trends

Prevalentie en patronen van het gebruik van synthetische stimulerende middelen

• Uit enquêtes in 24 EU-lidstaten die tussen 2017 en 2023 werden uitgevoerd en waarbij amfetamine en methamfetamine werden samengevoegd, blijkt dat 1,5 miljoen jongvolwassenen (15-34 jaar) in het afgelopen jaar amfetaminen hadden gebruikt (d.w.z. 1,5 % van deze leeftijdsgroep). Van de twaalf landen die sinds 2020 enquêtes hebben gehouden en betrouwbaarheidsintervallen hebben aangeleverd, meldden twee landen hogere ramingen dan in de voorgaande vergelijkbare enquête en meldden tien landen een stabiele trend (zie figuur 4.1 voor de meest recente enquêtegegevens).
• De schattingen van risicovol gebruik van methamfetamine schommelen van land tot land, variërend van 0,37 per 1 000 inwoners (wat overeenkomt met 225 gebruikers met een hoog risico) in Cyprus tot 5,22 per 1 000 (34 700 gebruikers met een hoog risico) in Tsjechië en 2,9 per 1 000 (10 624 gebruikers met een hoog risico) in Slowakije.
• In de Europese webenquête over drugs van 2021, een niet-representatieve enquête onder drugsgebruikers, gaf 4 % van de respondenten aan in de afgelopen twaalf maanden synthetische cathinonen te hebben gebruikt.

• Van de 65 steden die beschikken over gegevens over amfetamineresiduen in gemeentelijk afvalwater voor 2022 en 2023, meldden 26 steden een toename, 13 een stabiele situatie en 26 een afname (figuur 4.2).

• Van de 67 steden die beschikken over gegevens over methamfetamineresiduen in gemeentelijk afvalwater voor 2022 en 2023, meldden 15 steden een toename, 13 een stabiele situatie en 39 een afname (figuur 4.3).

Meldingen voor behandeling voor gebruik van synthetische stimulerende middelen

• Naar schatting hebben bijna 10 000 cliënten zich in 2022 in Europa voor gespecialiseerde drugsbehandeling aangemeld in verband met amfetamine als primaire drug. Ongeveer de helft (4 800) ging voor het eerst in behandeling (figuur 4.4).
• In 2022 of het meest recente beschikbare jaar vormden amfetamine- of methamfetaminecliënten ten minste 15 % van de cliënten die voor het eerst in behandeling gingen in Bulgarije, Tsjechië, Estland, Letland, Polen, Slowakije, Finland en Turkije.

• De personen die zich meldden voor behandelingen en methamfetamine als belangrijkste probleemdrug noemden, zijn geconcentreerd in Tsjechië, Duitsland, Slowakije en Turkije, die samen goed waren voor 92 % van de naar schatting 12 000 methamfetaminecliënten die in 2022 in behandeling gingen, van wie er 6 400 voor het eerst werden behandeld (figuur 4.5). Daarnaast constateerden faciliteiten voor drugsgebruik in Athene en Barcelona in de tweede helft van 2022 een toename van het aantal klanten dat aangaf methamfetamine te roken.

• De beschikbare gegevens van landen die melding maken van personen die in behandeling gaan voor synthetische cathinonen, wijzen op een stijging van 457 cliënten in 2016 tot 1 207 cliënten in 2022, van wie 90 % afkomstig is uit Frankrijk (416 cliënten, gegevens van 2021), Polen (306 cliënten), Spanje (225 cliënten, gegevens van 2021) en België (145 cliënten) (figuur 4.6). Het aandeel van de personen die zich meldden voor behandeling voor synthetische cathinonen, in alle personen die zich meldden voor behandeling voor stimulerende middelen anders dan cocaïne als hun primaire drug steeg van 4 % in 2016 naar 8 % in 2022.

Injecterend gebruik van synthetische stimulerende middelen

• In een aantal landen, waaronder Finland (78 %), Estland (71 %), Zweden (65 %) en Letland (42 %), wordt injecteren gemeld als een veelgebruikte toedieningswijze door personen die in behandeling gaan en amfetamine gebruikten als hun primaire drug.
• Ongeveer 6 % van de amfetaminecliënten die in 2022, of het laatst beschikbare jaar, in Europa in behandeling gingen, meldde injecteren als belangrijkste toedieningswijze, terwijl 68 % snuiven, 9 % roken en 17 % oraal gebruik van de drug meldde. Vier landen, namelijk België, Duitsland, Polen en Spanje, waren goed voor 65 % van de personen die zich meldden voor behandeling.
• Uit een analyse van 1 849 gebruikte spuiten door het ESCAPE-netwerk van twaalf steden in elf EU-lidstaten in 2021-2022 bleek dat in totaal een derde van de spuiten residuen van twee of meer categorieën drugs bevatte. De meest voorkomende combinatie was een stimulerend middel en een opioïde. Synthetische cathinonen werden aangetroffen in gebruikte spuiten die werden verzameld in Parijs (89 %), Boedapest (34 %), Helsinki (23 %) en Tallinn (19 %). De synthetische cathinonen 3-MMC en 3-CMC werden gedetecteerd in Parijs, Dublin (alleen 3-MMC) en Praag (alleen 3-CMC).

Schade in verband met het gebruik van synthetische stimulerende middelen

• In 2022 was amfetamine de op vier na meest voorkomende drug die werd gemeld door 20 Euro-DEN Plus-ziekenhuizen in 15 EU-landen en Noorwegen. Het was aanwezig in 9 % (566) van de gevallen van acute drugsintoxicatie.
• Methamfetamine was de op elf na meest voorkomende drug die in 2022 door 18 Euro-DEN Plus-ziekenhuizen werd gemeld en was goed voor 2,1 % (135) van de gevallen van acute drugsintoxicatie (2,6 % in 2021).
• In 2022 was het synthetische cathinon 3-MMC betrokken bij 38 gevallen van acute drugtoxiciteit in zes Euro-DEN Plus-ziekenhuizen (68 in vijf ziekenhuizen in 2021).
• Van de 20 landen met beschikbare post-mortemgegevens voor 2022, maakten er 18 melding van 1 030 drugsgerelateerde sterfgevallen waarbij amfetaminen betrokken waren (1 073 in 23 landen in 2021). In postmortale bevindingen worden amfetaminen en methamfetaminen samengevoegd.
• In de zes EU-landen die voor beide jaren melding maakten van drugsgerelateerde sterfgevallen waarbij synthetische cathinonen betrokken waren, steeg het aantal gevallen van 18 in 2021 tot 27 in 2022.

Gegevens over de markt voor synthetische stimulerende middelen

• In 2022 rapporteerden de EU-lidstaten 31 000 inbeslagnames van amfetamine, goed voor 7,1 ton (7 ton in 2021) (figuur 4.7). Turkije nam bijna 6 ton (3,5 ton in 2021) in beslag, waaronder bijna 24 miljoen tabletten die als “captagon” worden beschreven (13,8 miljoen in 2021). De gemiddelde zuiverheid van amfetamine op consumentenniveau is de afgelopen tien jaar aanzienlijk toegenomen (+97 %), terwijl de gemiddelde prijs is afgenomen (-27 %).

• In 2022 rapporteerden de EU-lidstaten 9 900 inbeslagnames van methamfetamine, goed voor 1,4 ton (1,2 ton in 2021) (figuur 4.8). Turkije meldde 77 700 inbeslagnames van methamfetamine in 2022, goed voor 15,8 ton en 383 liter (5,5 ton in 2021). De forste stijging in de door Turkije in beslag genomen hoeveelheden kan duiden op een gegroeide handel in methamfetamine langs gevestigde heroïnesmokkelroutes naar Europa vanuit Afghanistan via Turkije. De afgelopen tien jaar is de gemiddelde zuiverheid van methamfetamine licht toegenomen, terwijl de prijs relatief stabiel is gebleven, hoewel er de voorbije jaren wel een daling wordt waargenomen.

• Ongeveer 87 % van de totale hoeveelheid nieuwe psychoactieve stoffen die in 2022 door de EU-lidstaten in alle vormen in beslag werd genomen, oftewel 26,5 ton (4,5 ton in 2021), bestond uit synthetische cathinonen. De belangrijkste stoffen waren 3-CMC (63 %), 3-MMC (9 %), 2-MMC (5 %) en N-ethylnorpentedron (3 %). De zeer grote partijen cathinonen die werden aangetroffen in afzonderlijke inbeslagnames, en die meestal afkomstig waren uit India, wijzen erop dat deze stoffen het potentieel hebben om een grotere rol te spelen op de Europese markt voor stimulerende middelen.
• In 2022 meldden zeven EU-lidstaten de ontmanteling van 108 amfetaminelaboratoria (119 in 2021): Nederland (39), België (35), Polen (22), Spanje (5), Zweden (5), Kroatië (1) en Roemenië (1).
• Negen EU-lidstaten meldden de ontmanteling van 242 methamfetaminelaboratoria in 2022 (224 in 2021): Tsjechië (202), Nederland (14), Bulgarije (12), België (6), Polen (4), Griekenland (1), Spanje (1), Slovenië (1) en Zweden (1). 
• In 2022 werden door vijftien EU-lidstaten inbeslagnames gemeld van de precursoren die nodig zijn om methamfetamine te synthetiseren via de “efedrinemethode” (efedrine en pseudo-efedrine) met een gewicht van 352 kilogram (in zowel poeder- als tabletvorm) (723 kilogram door vijftien EU-lidstaten in 2021). Methamfetamine kan ook worden geproduceerd op basis van BMK, dat ook wordt gebruikt voor de productie van amfetamine. In 2022 werd in Europa 1 329 liter BMK (bijna 5 100 liter in 2021) in beslag genomen, evenals 26,6 ton stoffen die gebruikt kunnen worden om BMK te produceren. Deze inbeslagnames omvatten 25,6 ton glycidische derivaten van BMK (736 kilogram in 2021), 379 kilogram MAPA (bijna 9,7 ton in 2021) en meer dan 500 kilogram APAA en APAAN (50 kilogram APAA in 2021). In 2022 werd voor het eerst in Europa (en wereldwijd) melding gemaakt van twee nieuwe alternatieve chemische stoffen die ook kunnen worden gebruikt om BMK, DEPAPD en DEPAPD-enolaat te maken. Hiervan werden relatief kleine hoeveelheden in beslag genomen. Daarnaast beliep de inbeslagname van wijnsteenzuur – een chemische stof waarmee de krachtigste en meest gewilde vorm van methamfetamine (d-methamfetamine, gebruikt voor “crystal meth”) uit met BMK bereide mengsels kan worden gehaald – 2,6 ton in 2022 (4,5 ton in 2021) volgens meldingen van België, Duitsland en Nederland. Dit wijst erop dat de grootschalige productie van d-methamfetamine blijft plaatsvinden in Europa.
• In 2022 werden in de Europese Unie 29 locaties voor de productie van synthetische cathinonen ontmanteld, waarvan sommige grootschalig (16 in 2021), namelijk: 23 in Polen (12 in 2021) en 6 in Nederland (2 in 2021).
• De inbeslagnames van synthetische cathinonprecursoren betroffen 558 kilogram in 2022 (555 kilogram in 2021), waarvan het grootste deel in Polen (355 kilogram, tegenover 311 kilogram in 2021). In Frankrijk werd een zending van 1 ton 4-chloorpropiofenon (een 4-CMC-precursor) tegengehouden die afkomstig was uit China en onderweg was naar Polen.
• Hoewel niet representatief voor de nationale drugsmarkten, bevatte meer dan 66 % van de amfetaminemonsters die in de eerste helft van 2023 door Europese drugscontrolediensten werden gescreend, een psychoactieve versnijdingsstof. De psychoactieve stof die door drugscontrolediensten het vaakst werd aangetroffen in geanalyseerde amfetaminemonsters, was cafeïne. Er werden ook vaak andere stimulerende middelen en hallucinogenen gevonden als versnijdingsstof.
• In 2022 en 2023 leken meldingen aan het EU-systeem voor vroegtijdige waarschuwing erop te wijzen dat synthetische cathinonen mogelijk steeds vaker valselijk worden verkocht als MDMA of worden gebruikt om MDMA te versnijden. Hoewel de omvang van dit probleem niet duidelijk is, hebben drugscontrolediensten in elf EU-lidstaten synthetische cathinonen aangetroffen in MDMA-producten, hoewel dat niet erg vaak voorkwam. Tot de betrokken producten behoorden ecstasypillen, kristallen en poeders, die meestal 4-CMC (clefedron), 3-MMC, 3-CMC, 4-MMC (mefedron) en dipentylon bevatten.

Gedetailleerde informatie over synthetische stimulerende middelen is te vinden in het gezamenlijke verslag van EMCDDA en Europol over drugsmarkten in de EU: een diepgaande analyse en het EMCDDA-document Stimulerende middelen: gezondheidsgerelateerde en sociale maatregelen.

Brongegevens

Brontabellen weergeven