Leczenie z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych — bieżąca sytuacja w Europie (Europejski raport narkotykowy 2024)

Osoby używające opioidów stanowią największą grupę poddawaną specjalistycznemu leczeniu uzależnienia od narkotyków, głównie w formie leczenia z wykorzystaniem agonisty receptorów opioidowych. Na tej stronie można znaleźć najnowszą analizę usług leczenia z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych w Europie, między innymi podstawowe dane na temat zasięgu leczenia, liczby osób nim objętych i ścieżek leczenia.

Niniejsza strona stanowi część Europejskiego raportu narkotykowego 2024 – corocznego przeglądu sytuacji narkotykowej w Europie sporządzonego przez EMCDDA.

Table of contents/Search

Table of contents/Search

Search within the book

Operator

Any match

Exact term match only

Select any filter and click on Search to see results

Close

Ostatnia aktualizacja: 11 czerwca 2024 r.

Leczenie problemów związanych z opioidami nadal pochłania najwięcej zasobów terapeutycznych

Chociaż obecnie obserwuje się większą heterogeniczność w charakterystyce osób poszukujących pomocy w związku z problemem narkotykowym, ze względu na długoterminowy charakter leczenia agonistami receptorów opioidowych terapia osób otrzymujących tę pomoc prawdopodobnie nadal pochłania największą część środków inwestowanych w usługi leczenia uzależnień od narkotyków w większości krajów. Szacuje się, że w 2022 r. w Unii Europejskiej leczeniem problemów związanych z używaniem narkotyków objętych programem było 1,7 mln osób (2 mln, uwzględniając Norwegię i Turcję). Specjalistyczne leczenie uzależnień od narkotyków obejmuje szereg podejść medycznych (w tym farmakologicznych), psychologicznych, społecznych i behawioralnych mających na celu zaprzestanie lub ograniczenie konsumpcji i dożylnego używania narkotyków. Ogólnie rzecz biorąc, większość pacjentów otrzyma jakąś formę leczenia agonistami receptorów opioidowych, co stanowi główne podejście farmakologiczne i jest zazwyczaj łączone z interwencjami psychospołecznymi. Na słuszność tego podejścia wskazują dostępne dowody — uzyskano pozytywne wyniki w odniesieniu do kontynuowania leczenia, ograniczenia używania nielegalnych opioidów i zgłoszonych ryzykownych zachowań oraz zredukowano szkody i śmiertelność związaną z narkotykami. Najnowsze wytyczne EMCDDA i ECDC dotyczące profilaktyki i kontroli chorób zakaźnych wśród osób dożylnie używających narkotyków zalecają zastosowanie leczenia agonistami receptorów opioidowych zarówno w środowisku społecznym, jak i w zakładach karnych, aby zapobiec przenoszeniu wirusów HCV i HIV oraz pomóc w ograniczeniu ryzykownych zachowań związanych z używaniem dożylnym i częstotliwości ich używania. W wytycznych zalecono również zapewnienie sterylnego sprzętu do wstrzykiwań wraz z leczeniem agonistami receptorów opioidowych w celu zmaksymalizowania zasięgu i skuteczności interwencji wśród osób dożylnie używających opioidów.

Istnieją jednak istotne różnice między krajami w zakresie warunków i form świadczenia leczenia oraz zakresu, w jakim dostępność leczenia agonistami receptorów opioidowych jest wystarczająca, aby zaspokoić potrzeby osób wymagających tej formy opieki. Zapewnienie leczenia agonistami receptorów opioidowych jest nadal wyraźnie niewystarczające w niektórych krajach (zob. Kluczowe dane i tendencje, poniżej). Względne znaczenie świadczonych usług ambulatoryjnych i stacjonarnych w ramach krajowych systemów leczenia uzależnień jest także bardzo zróżnicowane w poszczególnych krajach. Leczenie uzależnień od narkotyków w Europie prawie w jednej piątej odbywa się w ośrodkach stacjonarnych, głównie w szpitalach (np. szpitalach psychiatrycznych), ale może to również obejmować społeczności terapeutyczne, a w niektórych krajach specjalistyczne ośrodki leczenia stacjonarnego w zakładach karnych. Ogólnie rzecz biorąc, leczenie agonistami receptorów opioidowych jest jednak częściej prowadzone w warunkach ambulatoryjnych. Mogą to być specjalistyczne ośrodki leczenia uzależnień od narkotyków, ośrodki niskoprogowe i ośrodki podstawowej opieki zdrowotnej, w tym gabinety lekarzy rodzinnych.

Dane, którymi dysponujemy wskazują, że dostępność leczenia agonistami receptorów opioidowych nie spadła znacząco podczas pandemii COVID-19, gdy obowiązywały ograniczenia w przemieszczaniu się wynikające z wymogów zdrowia publicznego. W tym okresie modele świadczenia usług mogły jednak zostać dostosowane. Przykładami tego są zwiększone wykorzystanie telemedycyny i mniej restrykcyjne podejście do wydawania dawek do domu. Istnieją również informacje sugerujące, że dostęp do opieki dla nowych pacjentów starających się podjąć leczenie agonistami receptorów opioidowych mógł zostać tymczasowo zakłócony w okresie pandemii.

Zaspokajanie bardziej złożonych potrzeb starzejącej się grupy pacjentów leczonych z powodu uzależnienia od opioidów

Dostępne dane dotyczące charakterystyki osób poddawanych leczeniu agonistami receptorów opioidowych potwierdzają długoterminowy charakter problemów związanych z uzależnieniem od opioidów. Dane wskazują również, że europejska kohorta osób, które zgłaszały problemy z heroiną, starzeje się. Świadczy o tym fakt, że prawie 70% pacjentów leczonych agonistami receptorów opioidowych ma obecnie co najmniej 40 lat, a tylko mniej niż 10% jest w wieku poniżej 30 lat. Ma to istotne konsekwencje dla świadczenia usług, które muszą odpowiadać na bardziej złożony zestaw potrzeb opieki zdrowotnej populacji, która staje się coraz bardziej podatna na zagrożenia. Ważną kwestią jest konieczność zapewnienia skutecznych ścieżek kierowania do bardziej ogólnych usług oferujących leczenie innych schorzeń związanych z procesem starzenia. Staje się to coraz bardziej konieczne, aby wspierać starszych pacjentów leczonych z powodu uzależnień od opioidów, wymagających opieki geriatrycznej z uwagi na długotrwałe skutki używania nielegalnych narkotyków, a także tytoniu i alkoholu, na ich zdrowie fizyczne. Leczenie tej zmarginalizowanej grupy musi również uwzględniać złożony i często ugruntowany zestaw problemów związanych z zaburzeniami psychicznymi, izolacją społeczną, zatrudnieniem i mieszkalnictwem. Rozwój zintegrowanych, multidyscyplinarnych i dostosowanych do wieku usług opieki dla tej grupy pozostanie ważnym czynnikiem polityki i świadczenia usług, ponieważ struktura demograficzna dotycząca używania opioidów w Europie nadal się zmienia.

Politoksykomania oraz pojawienie się na lokalnych rynkach narkotykowych niezwykle silnych nowych syntetycznych opioidów może zwiększać ryzyko związane z używaniem opioidów, zwłaszcza w przypadku osób starszych i osób o złożonych potrzebach w zakresie opieki zdrowotnej. W sytuacji, gdy bardzo silne opioidy stały się nieodłącznym elementem rynków narkotykowych, konieczne są dalsze badania w celu ustalenia, czy konieczne są zmiany, aby zapewnić, że obecne podejście do leczenia agonistami receptorów opioidowych pozostanie optymalne. Ponadto, jak zauważono w innych częściach niniejszego raportu, w przypadku zaobserwowania zmniejszonej dostępności heroiny na rynku europejskim zapotrzebowanie na opiekę w tym obszarze może ulec zwiększeniu.

Więcej informacji na temat reakcji zdrowotnych i społecznych na używanie opioidów, również wśród osób starszych, można znaleźć w dokumencie EMCDDA Health and social responses to drug problems: A European guide (Reakcje na problemy narkotykowe w obszarze zdrowotnym i w wymiarze społecznym: przewodnik europejski).

Kluczowe dane i tendencje

Liczba osób poddawanych leczeniu

• Z porównania z obecnymi danymi szacunkowymi liczby użytkowników opioidów wysokiego ryzyka w Europie można wywnioskować, że w ogólnym ujęciu leczenie agonistami receptorów opioidowych otrzymała około połowa użytkowników opioidów wysokiego ryzyka w Unii Europejskiej w 2022 r., czyli około 513 000 (526 000, wliczając Norwegię i Turcję) (Wykres 12.1). Istnieją jednak różnice między poszczególnymi państwami. W krajach, dla których dostępne są dane z 2011 lub 2012 r. umożliwiające porównanie, odnotowano generalnie wzrost zasięgu. Poziomy dostępności pozostają jednak niskie i niewystarczające w niektórych krajach, w których szacuje się, że istnieje znaczna liczba użytkowników opioidów wysokiego ryzyka, takich jak Łotwa, Litwa, Polska, Rumunia i Słowacja (Wykres 12.2).

• Dane z państw, które systematycznie zgłaszały pacjentów otrzymujących leczenie agonistami receptorów opioidowych w latach 2010-2022, wskazują na ogólnie stabilną tendencję poziomów leczenia w tym okresie, z niewielkimi wahaniami w zakresie liczby pacjentów otrzymujących to leczenie. Przyczyny tej stabilności są różne. W krajach o wysokim poziomie dostępności leczenia może to odzwierciedlać często przewlekły, nawracający charakter uzależnienia od opioidów i konieczność leczenia przez dłuższy czas; w innych (np. w Łotwie) może to odzwierciedlać niską wydajność systemów leczenia.
• Na początku pandemii COVID-19 państwa członkowskie UE starały się zapewnić nieprzerwany dostęp do leczenia agonistami opioidowymi osobom używającym narkotyków wysokiego ryzyka. Porównanie danych dotyczących leczenia w latach 2019–2022 wskazuje, że liczba pacjentów utrzymała się na niezmiennym poziomie, przy czym jedynie Chorwacja i Węgry zgłosiły spadek o ponad 10% populacji leczonej agonistami receptorów opioidowych w tym okresie. Zmniejszenia te mogą częściowo wynikać z ograniczonego dostępu do leczenia w czasie pandemii.
• W niektórych krajach liczba osób otrzymujących leczenie agonistami receptorów opioidowych wzrosła, co odzwierciedla zwiększoną dostępność leczenia – 11 krajów zgłosiło wzrost w latach 2016–2022, w tym Dania (37%), Polska (54%), Rumunia (17%) i Szwecja (21%).

Drogi do leczenia

• Leczenie uzależnienia od narkotyków odbywa się zwykle w różnych placówkach. Leczenie podejmowane jest wielokrotne, a pobyty w placówkach leczniczych trwają dłużej lub krócej. Zgłoszenie się na leczenie we własnym zakresie jest nadal najczęstszą drogą do specjalistycznego leczenia uzależnienia od opioidów. Obejmuje to także zgłaszanie pacjentów do leczenia przez członków rodziny lub przyjaciół. Osoby trafiające na leczenie w ten sposób stanowiły około dwóch trzecich (66%) pacjentów, w przypadku których uzależnienie od opioidów stanowiło główny problem, podejmujących specjalistyczne leczenie odwykowe w Europie w 2022 r. Prawie jedną piątą (23%) pacjentów skierowały placówki służby zdrowia, edukacji i opieki społecznej, w tym inne ośrodki leczenia uzależnienia od narkotyków, natomiast 7% skierował do ośrodków wymiar sprawiedliwości.

Leki z grupy agonistów receptorów opioidowych

• Dostępność więcej niż jednego leku z grupy agonistów receptorów opioidowych w 2022 r. zgłosiło 26 krajów. Najczęściej przepisywanym lekiem jest metadon, który otrzymuje ponad połowa (56%) pacjentów objętych leczeniem agonistami receptorów opioidowych w całej Europie. Kolejne 35% pacjentów otrzymuje leki na bazie buprenorfiny, która jest głównym lekiem podawanym w ośmiu krajach. Inne substancje, takie jak morfina o powolnym uwalnianiu lub diacetylomorfina (heroina), są przepisywane rzadziej i otrzymuje je prawie 10% pacjentów leczonych agonistami receptorów opioidowych w Europie, przy czym 5 krajów zgłosiło świadczenie w pewnym zakresie leczenia wspomaganego heroiną, przy uwzględnieniu projektów pilotażowych (Wykres 12.3).

Alternatywne możliwości leczenia

• Alternatywne opcje leczenia dla użytkowników opioidów, choć mniej powszechne niż leczenie agonistami opioidów, są dostępne we wszystkich krajach europejskich. W 11 krajach, które udostępniły dane, od 5% do 47% wszystkich leczonych osób używających opioidów korzysta z interwencji niesklasyfikowanych jako leczenie agonistami receptorów opioidowych, takich jak detoksykacja wspomagana medycznie oraz ambulatoryjne lub szpitalne interwencje ukierunkowane na abstynencję.

Dane źródłowe

Dane wykorzystane do opracowania infografik i wykresów na tej stronie można znaleźć poniżej.

Pokaż tabele z danymi źródłowymi