Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków – obecna sytuacja w Europie (Europejski raport narkotykowy 2025)
Osoby dożylnie używające narkotyków są narażone na ryzyko zakażenia przez wspólne korzystanie ze sprzętu do konsumpcji narkotyków. Na tej stronie zamieszczono najnowsze analizy chorób zakaźnych związanych z używaniem narkotyków w Europie, w tym najważniejsze dane dotyczące zakażeń wirusem HIV oraz wirusami zapalenia wątroby typu B i C.
Strona ta stanowi część Europejskiego raportu narkotykowego 2025 – corocznego przeglądu sytuacji narkotykowej w Europie sporządzonego przez EUDA.
Ostatnia aktualizacja: 5 czerwca 2025 r.
Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków nadal stanowią problem
Osoby dożylnie używające narkotyków są narażone na wysokie ryzyko zakażenia wirusami zapalenia wątroby typu B i C (odpowiednio HBV i HCV) oraz ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV) poprzez dzielenie się akcesoriami do używania narkotyków. Zakażenia te mogą powodować przewlekłe choroby, które mogą być przyczyną poważnych powikłań zdrowotnych, a nawet śmierci.
Luki w ograniczaniu szkód i używanie środków pobudzających utrudniają osiągnięcie unijnych celów zrównoważonego rozwoju w odniesieniu do HIV
Nowe zgłoszenia o zakażeniu HIV są wskaźnikiem zarówno poziomu przenoszenia wirusa, jak i odpowiadającego mu poziomu wymaganych działań profilaktycznych. Całkowita liczba zgłoszeń o zakażeniu HIV w Unii Europejskiej związanych z przyjmowaniem narkotyków dożylnie spadła do 980 w 2023 r. (1088 w 2022 r.), a wskaźnik zgłoszeń wynoszący 2,18 na milion mieszkańców utrzymał się na poziomie sprzed pandemii COVID-19 (wykres 10.1). Może to wynikać częściowo z powrotu do poprzedniego poziomu usług, a także z większej mobilności osób z rozpoznanym zakażeniem wirusem HIV w krajach europejskich po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Dane te należy interpretować ostrożnie, ponieważ niekoniecznie wskazują one na wzrost liczby nowych zakażeń. Nie podważają również długoterminowego spadku liczby zgłoszeń zakażeń wirusem HIV.
Podejścia do redukcji szkód są obecnie postrzegane jako mające fundamentalne znaczenie dla ograniczenia przenoszenia wirusa HIV wśród osób dożylnie używających narkotyków, zwłaszcza udostępnianie sterylnego sprzętu do wstrzykiwania, m. in. jego wymiany zarówno w zakładach karnych, jak i za pośrednictwem aptek. Niemniej kilka kwestii wskazuje obecnie na potrzebę wznowienia w Unii Europejskiej wysiłków na rzecz poprawy usług, aby przeciwdziałać problemowi chorób zakaźnych i utrzymać osiągnięte w poprzednich latach postępów korzyści w zakresie zapobiegania przenoszeniu wirusa HIV. Wśród kwestii tych należy wymienić malejącą dostępność sterylnego sprzętu do iniekcji w niektórych krajach oraz niewystarczający zasięg geograficzny jego udostępniania. Dostępne dane wskazują, że w dwóch trzecich państw członkowskich UE średnia roczna liczba rozprowadzanych sterylnych strzykawek na osobę używającą narkotyków drogą iniekcji pozostaje poniżej celu WHO, a w niektórych przypadkach nawet spadła (wykres 10.2). Ponadto zasięg geograficzny (wykres 10.3) udostępniania sterylnych strzykawek pozostaje niewystarczający w kilku państwach, w tym w Bułgarii, Chorwacji, na Cyprze, Litwie, Węgrzech, Malcie, w Polsce, Rumunii i na Słowacji. W Bułgarii, gdzie nadal występują trudności z finansowaniem i zakupem środków służących redukcji szkód, służby zajmujące się leczeniem uzależnienia od narkotyków odnotowały znaczny wzrost wskaźnika zakażeń wirusem HIV – będącego wskaźnikiem przewidywania rozpowszechnienia HIV – wśród osób używających narkotyków dożylnie, który w 2023 r. osiągnął 16% w stolicy kraju, Sofii. Ponadto w Europie nadal obserwuje się zwiększoną dostępność różnych środków pobudzających, w tym kokainy, amfetaminy, syntetycznych katynonów oraz, w mniejszym stopniu, metamfetaminy. Dożylne przyjmowanie środków pobudzających wiąże się z częstszymi i bardziej szkodliwymi wzorcami przyjmowania narkotyków drogą iniekcji. W ciągu ostatniej dekady w Europie odnotowano co najmniej siedem udokumentowanych ognisk HIV, które można było przypisać dożylnemu używaniu substancji pobudzających (wykres 10.4). Wraz ze wzrostem dostępności substancji pobudzających ryzyko kolejnych epidemii stanowi dodatkowe wyzwanie dla profilaktyki HIV, z którym Europa boryka się od dawna w związku z problemem uzależnienia od opioidów. Co więcej, europejskie doświadczenia związane z epidemiami HIV spowodowanymi dożylnym używaniem narkotyków pokazały, że aby zapobiegać takim zjawiskom i powstrzymywać ich rozprzestrzenianie, konieczny jest stosunkowo wysoki poziom świadczenia usług w zakresie redukcji szkód. Oznacza to, że kraje, w których poziom usług jest niewystarczający w odniesieniu do szacunkowej skali problemu narkomanii związanej z używaniem narkotyków drogą iniekcji, pozostają bardziej narażone na potencjalne ogniska zakażeń HIV.
Oprócz gotowości na wypadek wybuchu epidemii wyzwaniem w Unii Europejskiej pozostaje zapewnienie dostępu do leczenia wszystkim osobom używającym narkotyków, które są nosicielami wirusa HIV. Dane szacunkowe z badań seroprewalencji przeprowadzonych w latach 2021–2023 wykazały, że występowanie wirusa HIV wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji przekracza 15% w Estonii, Grecji, na Łotwie, Litwie, w Polsce i Rumunii. Cele WHO dotyczące ciągłości opieki nad osobami żyjącymi z HIV zakładają, że do 2030 r. 95% osób żyjących z HIV zostanie poddanych testom, 95% z nich będzie objętych terapią antyretrowirusową oraz 95% osiągnie supresję wirusa, co ma pomóc w osiągnięciu celów zrównoważonego rozwoju. W 2023 r. państwa członkowskie UE zgłosiły 186 przypadków AIDS związanych z przyjmowaniem narkotyków dożylnie (0,41 na milion osób), co wskazuje na późne rozpoznanie zakażenia wirusem HIV, słaby dostęp do leczenia lub niski poziom przestrzegania zaleceń przez niektórych pacjentów, co z kolei przyczynia się do wystąpienia chorób i zgonów, którym można zapobiec. Wskaźniki zgłoszeń przypadków AIDS związanych z dożylnym używaniem narkotyków były wyższe niż 1 na milion mieszkańców w Bułgarii, Grecji, na Cyprze, Łotwie, Litwie i w Rumunii, co wskazuje na poważne luki w ciągłości opieki nad osobami zakażonymi wirusem HIV w tej kluczowej grupie ludności.
Zmniejszenie liczby przewlekłych zakażeń wirusem HCV związanych z używaniem narkotyków na poziomie poszczególnych miast
W Europie osoby dożylnie używające narkotyków są również bardziej narażone na przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby, a ta droga podania pozostaje najczęstszym czynnikiem ryzyka nowych diagnoz zakażenia wirusem HCV. Przeprowadzone niedawno badanie wykazało, że co najmniej 36% ogólnego rozpowszechnienia przewlekłego HCV w państwach członkowskich UE, w Norwegii i na Islandii jest związane z dożylnym używaniem narkotyków. Istnieją również dowody na to, że usługi redukcji szkód, np. programy wymiany igieł i strzykawek, a także zapewnienie leczenia agonistami receptorów opioidowych, może zmniejszyć ryzyko przenoszenia zakażenia wirusem HCV. Jak wspomniano wcześniej, zasięg tych interwencji i dostęp do nich znacznie się różnią w poszczególnych krajach europejskich (wykres 10.3). W kontekście przeciwdziałania szkodom związanym z zakażeniem wirusem HCV ważne jest zidentyfikowanie osób przewlekle zakażonych tym wirusem, gdyż osoby te narażone są na marskość wątroby i raka oraz mogą przenosić wirusa na inne osoby poprzez wspólne używanie przyrządów do wstrzykiwań, które miały kontakt z ich krwią. W wielu krajach istnieją jednak bariery utrudniające wykonywanie testów i leczenie zakażenia wirusem HCV, co może skutkować brakiem diagnozy i leczenia wielu zakażeń HCV.
Trendy czasowe w rozpowszechnieniu czynnego zakażenia wirusem HCV wśród osób dożylnie używających narkotyków są przydatne do monitorowania wpływu profilaktyki i leczenia. EUDA monitoruje postępy za pomocą swojego barometru eliminacji wirusowego zapalenia wątroby. Spośród krajów przekazujących dane do EUDA Hiszpania, Szwecja i Norwegia odnotowały znaczne zmniejszenie częstości występowania HCV w czasie, mierzonego poziomem HCV-RNA w badaniach seroprewalencji na poziomie miasta wśród osób dożylnie używających narkotyków i korzystających z usług redukcji szkód. W Sztokholmie częstość występowania HCV spadła z 64% w 2015 r. do 30% w 2021 r., a w Madrycie z 41% do 20% w latach 2015–2022. Największy spadek zaobserwowano w Oslo, z 46% w 2015 r. do 7% w 2023 r., co oznacza osiągnięcie wyznaczonego przez WHO celu redukcji wynoszącego 80%. W głównym zakładzie karnym w Luksemburgu, w którym używanie narkotyków jest powszechnym źródłem narażenia na HCV, częstość występowania HCV-RNA podczas badań przesiewowych przy przyjmowaniu spadła z 10% w 2015 r. do mniej niż 5% w 2021 r. Te zachęcające tendencje obserwuje się w miastach, w których wdrożono zdecentralizowane i zintegrowane podejście do profilaktyki, testów i leczenia w odniesieniu do kluczowej grupy osób używających narkotyków. Różne aspekty tego podejścia, zatwierdzone we wspólnych wytycznych EUDA i ECDC (zob. poniżej), są obecne w różnych miastach, np. w Madrycie, gdzie zapewniono lepszy dostęp do usług redukcji szkód dla osób korzystających z zewnętrznych usług pomocy oraz zaoferowano bezpłatne testy i spersonalizowane skierowania do placówek opieki zdrowotnej, gdy konieczna jest wizyta w szpitalu. W Sztokholmie badania i leczenie są w miarę możliwości wykonywane w tym samym miejscu. Luksemburg dąży do tego, aby osoby, które otrzymały diagnozę podczas pobytu w zakładzie karnym, ukończyły leczenie i zostały objęte opieką zdrowotną po zwolnieniu. Podsumowując, zdecentralizowane i zintegrowane podejście ma na celu utrzymanie wysokiego poziomu dostępności usług profilaktycznych i redukcji szkód, aby zapobiegać ponownym zakażeniom. Chociaż podejście to wymaga wystarczających środków finansowych, jest ono uważane za opłacalne pod wieloma względami, ponieważ może uratować życie i zmniejszyć obciążenie innych zasobów w perspektywie długoterminowej.
Skupiska chorób przenoszonych drogą płciową uwidaczniają potrzebę zintegrowanej opieki nad osobami używającymi narkotyków
Ostatnio w Luksemburgu wśród osób używających narkotyków wykryto ogniska kiły, infekcji bakteryjnej przenoszonej drogą płciową. W okresie od listopada 2023 r. do września 2024 r. wykryto łącznie 23 przypadki. Osiem przypadków dotyczyło kobiet, z których część zgłosiła, że zajmują się pracą seksualną, aby sfinansować uzależnienie od narkotyków. Kobiety te były uznawane za osoby marginalizowane i nie miały kontaktu z głównymi służbami opieki zdrowotnej. Pomimo ogólnie wysokiego poziomu usług w zakresie redukcji szkód w Luksemburgu – pojawienie się skupiska zakażeń tą chorobą i jego powiązania z używaniem narkotyków uwidacznia wrażliwość marginalizowanych grup społecznych, które mogą nie mieć kontaktu z odpowiednimi służbami. Pokazuje to również, że gdyby nie przeprowadzono dochodzenia w sprawie ogniska HIV, skupisko zakażeń mogłoby pozostać niewykryte. To z kolei zwiększa możliwość istnienia podobnych skupisk, które nie zostały wykryte.
W innych grupach ludności używanie nielegalnych środków pobudzających i innych narkotyków w celu ułatwienia grupowych kontaktów seksualnych, czasem o przedłużonym czasie trwania, w niewielkiej subpopulacji mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami znane jest jako chemsex. Narkotyki związane z tą praktyką obejmują syntetyczne środki pobudzające, środki depresyjne i dysocjacyjne, a przyjmowanie narkotyków wysokiego ryzyka, jak i ryzykowne zachowania seksualne mogą występować równocześnie, co sprawia, że jest to ważny obszar działań informacyjnych i redukcji szkód. Wysoce ryzykowne używanie niektórych z tych narkotyków, w tym drogą iniekcji, stwarza ryzyko zachorowania na choroby zakaźne. Obejmuje to wirusy krwiopochodne, takie jak HIV i HCV, ale także inne choroby, takie jak mpox, shigella i zapalenie wątroby typu A, których skupiska wykryto u mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami w kilku państwach członkowskich UE w 2023 r. Naraża to również użytkowników na wyższe ryzyko ostrej toksyczności związanej z narkotykami i wystąpienia innych problemów zdrowotnych. Osoby używające narkotyków w ten sposób często nie zgłaszają się do klinik leczenia uzależnień, ale mogą mieć kontakt z innymi usługami, np. z usługami zdrowia seksualnego.
W przypadkach, gdy jest to klinicznie uzasadnione, zapewnienie przystępnej cenowo i dostępnej profilaktyki przedekspozycyjnej w celu zapobiegania zakażeniom HIV wszystkim osobom, które jej potrzebują, w tym osobom używającym narkotyków, jest zalecane w wytycznych EUDA i ECDC jako jeden z elementów kompleksowych usług profilaktycznych. Niemniej nadal gromadzone są dowody na zoptymalizowane stosowanie profilaktyki przedekspozycyjnej przez osoby przyjmujące narkotyki dożylnie. W przypadku potencjalnego narażenia w wytycznych zaleca się również dostęp do profilaktyki poekspozycyjnej w kierunku HIV. W przypadku usług o niższym progu służących profilaktyce przed- i poekspozycyjnej często występują trudności z finansowaniem leczenia, co może stanowić wyzwanie dla działań profilaktycznych w przypadkach, gdy takie leczenie jest wskazane klinicznie.
Zapewnienie skutecznych działań na rzecz redukcji szkód osobom narażonym na te czynniki ryzyka związane z narkotykami pozostaje wyzwaniem i konieczne jest opracowanie interwencji dostosowanych do potrzeb. W Europie usługi leczenia problemów związanych z narkotykami i zdrowiem seksualnym są zazwyczaj finansowane oddzielnie, mają różne kryteria kwalifikowalności i rzadko znajdują się w tym samym miejscu. Utrudnia to zapewnienie zintegrowanej opieki osobom narażonym na podwójne ryzyko: kontakty seksualne bez zabezpieczenia i ryzykowne używanie narkotyków w kontekście seksualnego używania narkotyków.
Większe inwestycje niezbędne do osiągnięcia celów WHO w zakresie europejskich usług antynarkotykowych
Unijni decydenci zobowiązali się do realizacji strategii WHO w zakresie zdrowia na świecie, aby do 2030 r. położyć kres AIDS, epidemiom wirusowego zapalenia wątroby i chorobom przenoszonym drogą płciową. Osiągnięcie tych celów wymaga jednak w dalszym ciągu większych inwestycji w usługi redukcji szkód, testowanie i powiązanie z leczeniem, ponieważ w wielu krajach dostępność takich usług jest nadal niewystarczająca. W związku z tym konieczne jest podjęcie intensywniejszych wysiłków w celu zapobiegania przyszłym epidemiom i ograniczania przenoszenia, a tym samym zmniejszenia obciążenia chorobami związanymi z wirusami HIV, HCV, HBV i innymi zakażeniami wśród osób dożylnie używających narkotyków.
W najnowszych wytycznych EUDA i ECDC dotyczących profilaktyki i kontroli chorób zakaźnych wśród osób dożylnie używających narkotyków poparto wdrażanie dostosowanych do potrzeb usług testowania w społecznościach. Obejmuje to testowanie poza formalnymi placówkami opieki zdrowotnej, na przykład w ramach usług zewnętrznych, i uwidacznia, że bardziej zintegrowane podejście do testowania i powiązanie z opieką jest skutecznym sposobem na zmniejszenie utrzymujących się nierówności w zakresie opieki zdrowotnej. Kompleksowe podejście do redukcji szkód, zwłaszcza udostępnianie sterylnego sprzętu do iniekcji, w tym w zakładach karnych za pośrednictwem aptek, jest obecnie postrzegane jako mające fundamentalne znaczenie dla ograniczenia przenoszenia chorób zakaźnych wśród osób dożylnie używających narkotyków. Jednak zasięg i dostęp do bezpłatnych igieł i strzykawek są nadal niewystarczające w wielu krajach, a tylko 7 z 25 krajów, dla których dostępne są dane, osiągnęło cele WHO w zakresie świadczenia usług w 2023 r. (wykres 10.2). Decydenci polityczni nadal muszą traktować zapewnienie bezpiecznego finansowania usług w zakresie redukcji szkód dla osób używających narkotyków w formie iniekcji jako kluczowy priorytet zdrowia publicznego.
Wykres 10.3. Dostępność programów wymiany igieł i strzykawek w Europie na poziomie regionalnym, 2023 r. lub ostatni dostępny rok
Dane odpowiadają poziomom NUTS 2 lub 3. Informacje na temat NUTS (wspólnej klasyfikacji jednostek terytorialnych do celów statystycznych) można znaleźć na stronie internetowej Eurostatu. Brak danych na poziomie NUTS 2 lub 3 nie oznacza, że interwencja nie jest dostępna w danym kraju.
Kluczowe dane i tendencje
HIV/AIDS
- W 2023 r. liczba nowych zgłoszeń zakażeń wirusem HIV związanych z dożylnym używaniem narkotyków w Unii Europejskiej zmalała do 980 (2,18 na milion mieszkańców) w porównaniu z 1088 w roku poprzednim (wykres 10.5).
- Irlandia, Grecja, Cypr, Łotwa, Litwa i Luksemburg odnotowały wskaźnik zgłoszeń o zakażeniu wirusem HIV związanych z dożylnym używaniem narkotyków wyższy niż 5 na milion mieszkańców.
- Nowe przypadki zakażenia wirusem HIV związane z dożylnym używaniem narkotyków stanowiły w 2023 r. 5,6% wszystkich nowych zgłoszeń, w przypadku których droga transmisji była znana. W tym samym roku przypadki zakażenia wirusem HIV związane z przyjmowaniem narkotyków dożylnie stanowiły ponad 10% nowych zgłoszeń na Łotwie (24%), Litwie (19%), w Grecji (19%), Austrii (14%), Finlandii (12%), Niemczech (11%) i Norwegii (11%).
- W 2023 r. w Unii Europejskiej odnotowano 186 nowych przypadków AIDS związanych z przyjmowaniem narkotyków drogą iniekcji, a najwyższy wskaźnik zgłoszeń odnotowano w Bułgarii, Grecji, na Cyprze, Łotwie, Litwie i w Rumunii.
HCV i HBV
- Sześć krajów europejskich dysponuje najnowszymi danymi szacunkowymi dotyczącymi częstości występowania czynnego zakażenia wirusem HCV wśród osób dożylnie używających narkotyków i korzystających z usług w zakresie ograniczania szkód. Częstość występowania aktywnego zakażenia wirusem HCV wynikająca z badań seroprewalencji wahała się od nieco poniżej 7% w Oslo (2023 r.) do 56% w Tallinnie (2022 r.). Pośrednie poziomy odnotowano w Madrycie (2022 r.) – 20%, Budapeszcie (2021 r.) – 24%, Bawarii (2022 r.) – 27% oraz Sztokholmie (2021 r.) – 30%.
- W 2023 r. odnotowano, że osoby używające narkotyków dożylnie nadal borykały się z ograniczeniami klinicznymi lub finansowymi w dostępie do leczenia zakażenia wirusem HCV bezpośrednio działającym lekiem przeciwwirusowym w 4 państwach członkowskich UE.
- Szacunkowe dane dotyczące zakażenia HBV (mierzone obecnością antygenu powierzchniowego wirusa zapalenia wątroby typu B), pochodzące z najnowszych badań seroprewalencji wśród osób przyjmujących narkotyki dożylnie, były najwyższe na Węgrzech (5,8% w 2021 r.), na Łotwie (5,6% w 2022 r.) i w Rumunii (5,6% w 2023 r.).
- W 2023 r. w 20 państwach członkowskich UE obowiązywała polityka dotycząca wirusowego zapalenia wątroby obejmująca osoby dożylnie używających narkotyków. Zintegrowanie testów i leczenia zakażeń HCV, HBV i HIV z działaniami na rzecz redukcji szkód, leczeniem uzależnień i opieką zdrowotną w zakładach karnych jest kluczowe dla osiągnięcia celów ciągłości opieki nad osobami dożylnie używającymi narkotyków.
Dodatkowe szczegółowe informacje można znaleźć w opracowaniu EUDA „Drug-related infectious diseases: health and social responses” [Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków: reakcje w wymiarze zdrowotnym i społecznym].
Dane źródłowe
Pełny zestaw danych źródłowych do Europejskiego raportu narkotykowego 2025, w tym metadane i uwagi metodyczne, jest dostępny w naszym katalogu danych.
Część tych danych, wykorzystanych do wygenerowania infografik, wykresów i innych elementów na tej stronie, można znaleźć poniżej.
