Dożylnie używanie narkotyków w Europie – obecna sytuacja (Europejski raport narkotykowy 2025)
Pomimo stałego spadku dożylnego używania narkotyków w ciągu ostatniej dekady w Unii Europejskiej ten sposób ich konsumpcji nadal odpowiada za nieproporcjonalnie wysoki poziom zarówno ostrych, jak i przewlekłych szkód zdrowotnych związanych z używaniem nielegalnych środków odurzających. Na tej stronie zamieszczono najnowsze analizy dotyczące dożylnego używania narkotyków w Europie, między innymi najważniejsze dane na temat rozpowszechnienia na poziomie krajowym i wśród pacjentów rozpoczynających specjalistyczne leczenie, a także spostrzeżenia z badań dotyczących analizy pozostałości strzykawek.
Strona ta stanowi część Europejskiego raportu narkotykowego 2025 – corocznego przeglądu sytuacji narkotykowej w Europie sporządzonego przez EUDA.
Ostatnia aktualizacja: 5 czerwca 2025 r.
Różnorodność substancji przyjmowanych drogą iniekcji i używanie wielu substancji psychoaktywnych zwiększają ryzyko dla zdrowia
Wydaje się, że trend spadkowy dożylnego używania narkotyków wśród osób rozpoczynających leczenie uzależnienia od narkotyków po raz pierwszy – w ciągu ostatniej dekady w Unii Europejskiej – spowolnił w 2023 r. Przyjmowanie narkotyków drogą iniekcji nadal odpowiada za nieproporcjonalnie wysoki poziom zarówno ostrych, jak i przewlekłych szkód dla zdrowia związanych z używaniem nielegalnych środków odurzających. Szacuje się, że w ciągu ostatniego roku dożylnie użyło nielegalnego narkotyku pół miliona Europejczyków. Podkreśla to skalę bieżących wyzwań w tym obszarze i fakt, że ograniczenie szkodliwości dożylnego używania narkotyków pozostaje ważnym priorytetem zdrowia publicznego.
Osoby przyjmujące narkotyki drogą iniekcji są bardziej narażone na zakażenie wirusami krwiopochodnymi – w tym wirusami HIV oraz wirusem zapalenia wątroby typu B i C – lub zgonu w wyniku przedawkowania. Dożylne używanie może również zaostrzyć inne istniejące wcześniej problemy zdrowotne lub być przyczyną ropni, posocznicy i uszkodzenia nerwów. W przeszłości w Europie głównym narkotykiem kojarzonym z używaniem dożylnym była heroina, jednak w ostatnich latach sytuacja ta uległa zmianie. Obecnie coraz częściej dożylnie używane są również inne narkotyki, w tym kokaina, amfetamina, syntetyczne katynony, leki z grupy agonistów receptorów opioidowych i różne nowe substancje psychoaktywne, zarówno osobno, jak i w połączeniu. Choć wiadomo, że pomiędzy poszczególnymi krajami występują znaczne różnice w dożylnym używaniu narkotyków, najnowsze badania pozostałości w strzykawkach wskazują również, że mogą występować znaczne różnice w ilości dożylnie używanych narkotyków pomiędzy różnymi miejscami w obrębie jednego kraju.
W pozostałościach po strzykawkach niejednokrotnie wykrywa się kilka substancji, często są to zarówno substancje pobudzające, jak i opioidowe, a jednoczesne używanie wielu narkotyków może zwiększać ryzyko przedawkowania. Ponadto w pozostałościach ze strzykawek wykryto także różne leki, takie jak benzodiazepiny, pregabalina i metylofenidat, a także środek znieczulający benzokainę i pirolidon lub piracetam nootropowy. Niektóre z nich mogą być wykorzystywane jako substancje fałszujące bez wiedzy użytkowników. Uświadomienie sobie złożoności problemu dożylnego używania narkotyków w Europie i znaczenia politoksykomanii w tym kontekście będzie miało istotne znaczenie zarówno dla poznania szkód związanych z tą metodą używania narkotyków, jak i dla opracowania interwencji mających na celu ich ograniczenie.
Dożylne używanie substancji pobudzających, takich jak kokaina czy syntetyczne katynony, zwykle wiąże się z częstym używaniem tych narkotyków. W Europie w ciągu ostatniej dekady miało ono również związek z występowaniem lokalnych ognisk zakażeń HIV. Częstsze przyjmowanie narkotyków drogą iniekcji może również wiązać się z wyższym ryzykiem ponownego zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV), co może stanowić potencjalną przeszkodę dla pozytywnego wpływu leczenia HCV, o czym obecnie informują niektóre kraje (zob. także Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków – obecna sytuacja w Europie). Wstrzykiwanie metamfetaminy wiąże się z podobnymi zagrożeniami, a narkotyk ten nadal wykrywano w 2023 r. na wysokim poziomie w zużytych strzykawkach w miastach w całej Europie, w tym w Atenach, Barcelonie, Madrycie, Pradze i Tallinnie. Jest to niepokojące, ponieważ różne sygnały nadal wskazują, że dożylne przyjmowanie środków pobudzających staje się coraz bardziej powszechne wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji. Ponadto osoby dożylnie używające narkotyków mogą stosować substancje pobudzające jako zastępcze, gdy opioidy takie jak heroina nie są dostępne.
Z dożylnym używaniem rozpuszczonych tabletek i kapsułek, a także cracku, wiążą się liczne długofalowe zagrożenia, w tym uszkodzenie naczyń krwionośnych, infekcyjne zapalenie wsierdzia i inne zakażenia bakteryjne. Dodatkowe obawy budzi dostępność bardzo silnych syntetycznych opioidów, takich jak fentanyl i jego pochodne oraz opioidy benzimidazolowe (nitazeny), w przypadku których ryzyko śmiertelnego przedawkowania jest prawdopodobnie wyższe po wstrzyknięciu takich substancji.
Oprócz zapewniania leczenia uzależnień od narkotyków – interwencje służące redukcji szkód, takie jak udostępnianie sterylnego sprzętu do wstrzykiwań, pozostają najczęstszymi środkami zdrowia publicznego mającymi na celu ograniczenie ryzyka związanego z dożylnym używaniem narkotyków. Choć według międzynarodowych standardów tego rodzaju interwencje są w Europie stosunkowo dobrze rozwinięte, widać również, że niektóre państwa członkowskie UE zmagają się z problemami związanymi z zapewnieniem wystarczającego zasięgu i dostępu do interwencji w zakresie redukcji szkód i leczenia narkomanii osobom dożylnie używającym narkotyków. Obawy budzi na przykład niski, a w niektórych przypadkach malejący poziom rozdawania sterylnych strzykawek odnotowany w Bułgarii, Chorwacji, na Litwie, Węgrzech, Malcie, w Polsce, Rumunii i na Słowacji w porównaniu z innymi państwami członkowskimi UE o porównywalnych szacunkach dotyczących używania narkotyków drogą iniekcji (zob. także Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków – obecna sytuacja w Europie). Głównym celem wielu działań podejmowanych w tym obszarze jest zmniejszenie ryzyka zarażenia się chorobami zakaźnymi przenoszonymi przez krew. Obawa ta jest nadal poważna, jednak obecnie coraz powszechniejsza jest świadomość, że należy podjąć więcej działań ograniczających liczbę zgonów z powodu przedawkowania i szerszego zakresu szkód zdrowotnych związanych z dożylnym używaniem narkotyków. Analiza kryminalistyczna i toksykologiczna partii narkotyków, co do których istnieje podejrzenie, że zawierają silnie działające substancje (np. nitazeny), w połączeniu z szybkim informowaniem o ryzyku, stanowi istotny element ogólnego podejścia do zapobiegania przedawkowaniu i należy ją rozszerzyć na większą skalę. Inne interwencje ukierunkowane na te wyniki, m. in. możliwość uzyskania naloksonu do użytku domowego oraz pomieszczenia do konsumpcji narkotyków, są na ogół słabiej rozwinięte, dlatego też pozostają ważnym obszarem inwestycji i rozwoju usług.
Zmieniające się wzorce dożylnego używania narkotyków, coraz większa różnorodność substancji oraz adekwatność rodzaju i poziomu istniejących reakcji to w dalszym ciągu kluczowe kwestie zarówno dla służb ratunkowych, jak i decydentów politycznych w Unii Europejskiej. Wraz z ciągłymi zmianami w sposobach przyjmowania narkotyków drogą iniekcji – obecnie obejmujących przede wszystkim używanie opioidów i środków pobudzających w miejscach publicznych konsumpcji przez zmarginalizowane grupy osób dożylnie używających narkotyków, a także używanie substancji takich jak metamfetamina i katynony w niektórych środowiskach i podgrupach – skuteczne reagowanie na ryzyko związane z dożylnym przyjmowaniem narkotyków stało się pilniejszym i bardziej złożonym wyzwaniem.
Kluczowe dane i tendencje
Rozpowszechnienie dożylnego używania narkotyków
- Szacunki dotyczące używania narkotyków dożylnie wahają się od 0,1 na 1000 mieszkańców w Niderlandach do 10 na 1000 mieszkańców w Estonii, zaś szczególnie wysoki odsetek odnotowano również w Finlandii (7,4 na 1000), Czechach (6,1 na 1000), na Łotwie (6,1 na 1000) i Litwie (4,6 na 1000) (wykres 9.1a).
- W większości (20) z 24 krajów, w których dostępne są dane dotyczące pacjentów rozpoczynających leczenie w 2023 r., opioidy zgłaszano jako główny narkotyk przyjmowany drogą iniekcji. Dane ze służb świadczących pomoc niskoprogową oraz analiza pozostałości ze strzykawek w ramach projektu ESCAPE wskazują jednak na coraz większą rolę substancji pobudzających w przyjmowaniu narkotyków drogą iniekcji, co dzieje się głównie w przypadku wzorców politoksykomanii.
- Największą szacunkową liczbę osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji w Unii Europejskiej zgłosiły kraje o największej liczbie ludności: Niemcy (107 316), Włochy (105 652) i Francja (96 531) (wykres 9.1b).
- Szacuje się, że ogólne rozpowszechnienie przyjmowania narkotyków dożylnie w Unii Europejskiej wynosi 1,8 przypadku na 1000 osób w wieku 15–64 lat (wykres 9.1). Szacuje się, że w 2023 r. w Unii Europejskiej było 520 000 osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji lub 528 000, jeżeli weźmie się pod uwagę Norwegię.
Dożylne używanie narkotyków wśród pacjentów podejmujących specjalistyczne leczenie
- Na podstawie danych z 24 krajów, w których dostępne są dane historyczne, wśród osób zgłaszających się po raz pierwszy na specjalistyczne leczenie uzależnienia od narkotyków w 2023 r. i wskazujących heroinę jako podstawowy narkotyk, 18% zgłosiło wstrzykiwanie jako główną drogę podania; odsetek ten był stabilny w porównaniu z 2022 r., ale stanowił spadek z 33% odnotowanych w 2013 r. W omawianej grupie odsetek osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji różni się w zależności od kraju i wynosi od mniej niż 10% w Hiszpanii i Portugalii do 60% lub więcej w Bułgarii, Czechach, Estonii, na Łotwie, Litwie, w Rumunii i na Słowacji.
- Dostępne dane wskazują, że wstrzykiwanie zgłaszane jest jako główna droga podania przez mniej niż 1,5% osób po raz pierwszy podejmujących leczenie z powodu uzależnienia od kokainy, 2% osób po raz pierwszy podejmujących leczenie w związku z uzależnieniem od amfetaminy i 5% osób po raz pierwszy podejmujących leczenie w związku z uzależnieniem od metamfetaminy. Należy zauważyć, że na Słowacji niemal 60% osób po raz pierwszy podejmujących leczenie z powodu uzależnienia od metamfetaminy zgłosiło, że ich główną drogą podania jest używanie dożylne.
- Biorąc pod uwagę łącznie te cztery główne narkotyki podawane dożylnie, wstrzykiwanie jako główna droga podania wśród osób zgłaszających się po raz pierwszy na leczenie w Europie zmniejszyło się do 5% w 2023 r. (6% w 2022 r.) po kilku latach spadku z 8% w 2018 r. (wykres 9.2).
Analiza pozostałości ze strzykawek
ESCAPE (European Syringe Collection and Analysis Project Enterprise – europejski projekt gromadzenia i analizy strzykawek) ma na celu określenie zakresu substancji używanych przez osoby przyjmujące narkotyki drogą iniekcji – w sieci objętej nadzorem, liczącej 19 miast w Unii Europejskiej i Norwegii. Chociaż dane te nie są reprezentatywne na szczeblu krajowym, wskazują na zróżnicowaną dynamikę używania narkotyków na szczeblu lokalnym, a nie na ogólną sytuację w poszczególnych krajach.
Różnorodność przyjmowanych dożylnie substancji
- Podobnie jak w poprzednich latach wyniki z 2023 r. wykazały, że w zużytych strzykawkach w miastach uczestniczących w projekcie wykryto dużą różnorodność substancji (wykres 9.3), co odzwierciedla lokalne rynki i różne subpopulacje osób używających narkotyków.
- W miastach uczestniczących w badaniu łącznie 3276 zużytych strzykawek dało wynik pozytywny na obecność co najmniej jednej kategorii narkotyków.
- Ogółem wykryto 91 różnych substancji z 15 kategorii narkotyków.
- Kolejne 39 substancji wykryto i sklasyfikowano jako substancje fałszujące (11) lub metabolity i produkty rozpadu (28).
Połączenie substancji
- Połowa strzykawek zawierała pozostałości co najmniej dwóch kategorii narkotyków, co może wskazywać, że osoby przyjmujące narkotyki drogą iniekcji często wstrzykują sobie więcej niż jedną substancję lub że strzykawki są używane wielokrotnie.
- Najczęściej spotykaną kombinacją narkotyków w strzykawkach była mieszanina środka pobudzającego i opioidu: heroiny i kokainy (Amsterdam, Ateny, Barcelona, Kolonia, Dublin, Heraklion, Madryt, Patras, Saloniki), heroiny i amfetaminy (Oslo), buprenorfiny/heroiny i metamfetaminy (Praga), metadonu i kokainy (Split), nitazenów i kokainy (Ryga).
- Wyjątkami były Budapeszt (syntetyczne katynony i amfetaminy), Helsinki (buprenorfina i benzodiazepiny), Kłajpeda (karfentanyl i metadon), Paryż (kokaina i syntetyczne katynony), Tallinn (amfetamina i metamfetamina) i Wilno (karfentanyl i testosteron).
Opioidy
- W związku ze stałą dostępnością heroiny na lokalnych rynkach narkotykowych, pozostała ona najczęściej wykrywanym narkotykiem w strzykawkach w 6 z 19 miast (Dublin, 99%; Ateny, 92%; Kolonia, 70%; Oslo, 68%; Heraklion, 47%; Amsterdam, 43%). Ponadto narkotyk wykryto w ponad 50% strzykawek w Barcelonie (58%) i Salonikach (52%).
- Karfentanyl, pochodną fentanylu, powszechnie wykrywano w strzykawkach w litewskich miastach, Wilnie (95%) i Kłaipedzie (29%), a w mniejszym stopniu na pobliskiej Łotwie, w Rydze (6%).
- Nitazeny, klasę nowych opioidów syntetycznych o dużej sile działania, wykryto w Rydze (metonitazen, 66%; izotonitazen, 41%) i Tallinnie (protonitazen, 33%; metonitazen, 12%; izotonitazen, 6%). W pozostałościach ze strzykawek wykrywano czasem wraz z nitazenami inne substancje, takie jak amfetamina i metadon w Tallinnie oraz kokaina i metadon w Rydze.
- Buprenorfinę wykrywano często w Patras (58%), Helsinkach (39%), Pradze (37%) i Heraklionie (32%), natomiast metadon wykrywano często w strzykawkach ze Splitu (83%), Kłajpedy (54%), Dublina (42%) i Rygi (39%).
- Tramadol wykryto w 17% strzykawek w Atenach, a morfinę wykryto w 7% strzykawek z Paryża.
Substancje pobudzające
- Kokainę wykryto w ponad 50% strzykawek w 6 z 19 miast (Dublin, 90%; Barcelona, 89%; Saloniki, 73%; Ryga, 64%; Kolonia, 62%; Madryt, 56%).
- Syntetyczne katynony powszechnie wykrywano w Budapeszcie (69%), Paryżu (65%), Madrycie (46%), a w mniejszym stopniu w Amsterdamie (15%) i Helsinkach (14%). W uczestniczących w projekcie miastach zidentyfikowano łącznie 13 różnych katynonów, przy czym najczęściej wykrywano 3-CMC, N-etylonorpentedron, mefedron, 4-CMC i alfa-PVP.
- Metamfetaminę wykryto w większości strzykawek z Pragi (66%), w jednej czwartej strzykawek z Aten (25%) oraz w ponad 10% strzykawek w Madrycie (19%), Tallinnie (12%) i Barcelonie (11%).
- Amfetaminę wykryto w większości strzykawek w Tallinnie (67%) i Oslo (52%) oraz w co najmniej 20% strzykawek w Splicie (26%), Helsinkach (23%) i Budapeszcie (20%).
Benzodiazepiny i inne leki
- Benzodiazepiny wykryto w 37% strzykawek z Helsinek (alprazolam, midazolam) i 10% strzykawek z Aten i Dublina (alprazolam, diazepam).
- Obecność pregabaliny (lek przeciwdrgawkowy) stwierdzono w 16% strzykawek z Dublina i w mniejszej ilości w Heraklionie (5%), Atenach (1%) i Salonikach (<1%), natomiast benzokainę (lek znieczulający) wykryto w 12% strzykawek z Dublina.
- Piracetam (stosowany jako środek poprawiający funkcje poznawcze) wykryto w 52% strzykawek w Barcelonie.
- Metylofenidat (stymulant stosowany w leczeniu ADHD) wykryto w 15% strzykawek z Kolonii.
- Testosteron wykryto w strzykawkach z Wilna (13%) i Kłajpedy (8%).
Dodatkowe informacje można znaleźć w opracowaniu „Drug-related infectious diseases: health and social responses” [Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków: reakcje w wymiarze zdrowotnym i społecznym].
Dane źródłowe
Dane wykorzystane do opracowania infografik i wykresów na tej stronie można znaleźć poniżej.
Pełny zestaw danych źródłowych do Europejskiego raportu narkotykowego 2025, w tym metadane i uwagi metodyczne, jest dostępny w naszym katalogu danych.
Część tych danych, wykorzystanych do wygenerowania infografik, wykresów i innych elementów na tej stronie, można znaleźć poniżej.
