Redukcja szkód – obecna sytuacja w Europie (Europejski raport narkotykowy 2025)

Redukcja szkód obejmuje interwencje, programy i strategie polityczne, które mają na celu ograniczenie zdrowotnych, społecznych i ekonomicznych szkód związanych z używaniem narkotyków dla jednostek, społeczności i społeczeństw. Na tej stronie zamieszczono najnowsze analizy interwencji na rzecz redukcji szkód w Europie, między innymi najważniejsze dane dotyczące leczenia z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych, informacje o programach związanych z naloksonem oraz pomieszczeniach do konsumpcji narkotyków. 

Strona ta stanowi część Europejskiego raportu narkotykowego 2025 – corocznego przeglądu sytuacji narkotykowej w Europie sporządzonego przez EUDA.

Table of contents/Search

Table of contents/Search

Search within the book

Operator

Any match

Exact term match only

Select any filter and click on Search to see results

Close

Ostatnia aktualizacja: 5 czerwca 2025 r.

Redukcja szkód wiąże się z coraz bardziej dynamicznymi problemami narkotykowymi

Używanie nielegalnych środków odurzających przyczynia się do ogólnoświatowego obciążenia chorobami. Interwencje mające na celu zmniejszenie tego obciążenia obejmują działania zapobiegawcze prowadzące do ograniczenia lub spowolnienia tempa rozpoczynania używania narkotyków oraz oferowanie leczenia osobom, u których wystąpiły problemy związane z używaniem narkotyków. Uzupełniający zestaw podejść znajduje się pod ogólnym nagłówkiem „redukcja szkód” i ma na celu złagodzenie skutków wpływu narkotyków na osoby fizyczne i społeczności. W tym przypadku nacisk kładzie się na pracę osobami używającymi narkotyków bez oceniania ich, aby ograniczyć ryzyko związane z zachowaniami, które najczęściej wiążą się z niekorzystnymi skutkami dla zdrowia, a ogólniej ujmując, na promowanie zdrowia i dobrostanu. Najbardziej znaną inicjatywą jest zapewnienie sterylnego sprzętu do wstrzykiwań osobom dożylnie używającym narkotyków, co ma na celu zmniejszenie ryzyka zarażenia się chorobą zakaźną. Z czasem tego rodzaju podejście przyczyniło się, jak się wydaje, do stosunkowo niskiego – w porównaniu z normami międzynarodowymi – wskaźnika nowych zakażeń wirusem HIV, obecnie związanych z dożylnym używaniem narkotyków w Europie. Niemniej luki w świadczeniu usług i wzrost używania środków pobudzających stanowią wyzwanie dla Europy, która osiąga cele WHO w zakresie ciągłości opieki nad osobami żyjącymi z HIV (zob. Choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków – obecna sytuacja w Europie). W ostatnim dziesięcioleciu, wraz ze zmianą wzorców używania narkotyków i ewolucją cech osób używających narkotyków, interwencje mające na celu redukcję szkód musiały w pewnym stopniu dostosować się do szerszego zakresu ryzykownych zachowań i skutków dla zdrowia. Wśród interwencji tych jest redukcja ryzyka przedawkowania narkotyków związanego z nowymi wzorcami politoksykomanii, w tym palenia symulantów, oraz rozwiązywanie często poważnych i złożonych problemów zdrowotnych i społecznych, z jakimi borykają się osoby używające narkotyków w bardziej zmarginalizowanych i wykluczonych społecznie grupach.

Redukcja szkód wynikających ze zmieniającej się sytuacji narkotykowej wymaga szeregu działań

Z używaniem narkotyków wiążą się przewlekłe i ostre problemy zdrowotne, które mogą pogłębiać takie czynniki jak właściwości substancji, obecność substancji fałszujących i czynników chorobotwórczych, droga podania, indywidualna podatność oraz kontekst społeczny, w jakim narkotyki są używane. Przewlekłe problemy zdrowotne obejmują uzależnienie oraz choroby zakaźne związane z używaniem narkotyków, natomiast możliwe jest też wystąpieniem stanów ostrych, z których najlepiej udokumentowanym jest przedawkowanie. Mimo że na poziomie populacji jest to zjawisko stosunkowo rzadkie, używanie opioidów nadal jest przyczyną dużej części zachorowań i zgonów związanych z używaniem narkotyków Dożylne używanie narkotyków również zwiększa ryzyko, podobnie jak politoksykomania W związku z tym praca z osobami używającymi opioidów i osobami dożylnie przyjmującymi narkotyki była od dawna ważnym celem interwencji służących redukcji szkód i to właśnie w tej dziedzinie najszerzej opracowano i oceniono modele świadczenia usług.

Dlatego też w ciągu ostatnich trzydziestu lat w Europie niektóre usługi redukcji szkód coraz bardziej integrowano z głównym nurtem opieki zdrowotnej dla osób używających narkotyków w Europie. Początkowo koncentrowano się na rozszerzeniu dostępu do leczenia agonistami receptorów opioidowych oraz na programach wymiany igieł i strzykawek w ramach reakcji na używanie narkotyków wysokiego ryzyka, przede wszystkim na dożylne używanie heroiny i epidemię HIV/AIDS. W zaktualizowanych wspólnych wytycznych EUDA i ECDC dotyczących profilaktyki i kontroli chorób zakaźnych wśród osób dożylnie używających narkotyków zaleca się zapewnienie leczenia agonistami receptorów opioidowych, aby zapobiec wirusowemu zapaleniu wątroby typu C i HIV, a także ograniczyć ryzykowne zachowania związane z iniekcyjnym przyjmowaniem narkotyków oraz częstotliwości iniekcji zarówno w społeczności lokalnych, jak i w zakładach karnych. Wytyczne zalecają również zapewnienie sterylnego sprzętu do wstrzykiwań oprócz leczenia agonistami receptorów opioidowych, aby zmaksymalizować zasięg i skuteczność interwencji wśród osób dożylnie używających opioidów.

Dostarczanie sprzętu służącego redukcji szkód zazwyczaj wiąże się z dystrybucją materiałów sterylnych mających na celu zmniejszenie szkód związanych z dalszym używaniem narkotyków, przy czym ewoluowało wraz ze zmianami wzorców używania narkotyków na przestrzeni czasu. Na ogół jest ona częścią większych zintegrowanych programów redukcji szkód, zazwyczaj usług niskoprogowych, i rzadko stanowi samodzielną interwencję. Zazwyczaj udziela się wskazówek dotyczących prawidłowego używania akcesoriów, bezpiecznej utylizacji i mniej ryzykownych dróg podania. Sprzęt do redukcji szkód obejmuje na ogół przedmioty niezbędne do przygotowania narkotyków do konsumpcji, takie jak filtry, kuchenki, woda, a także akcesoria do podawania narkotyków, m.in. igły i strzykawki, fajki i folia. Dostarczane są także inne artykuły służące do opieki i zapobiegania szkodom wywołanym używaniem narkotyków, takie jak zestawy do opatrywania ran w celu zapobiegania infekcjom bakteryjnym spowodowanym wstrzyknięciem oraz zestawy z naloksonem do stosowania w przypadku przedawkowania. Aktualne dane wskazują na skuteczność programów wymiany igieł i strzykawek oraz programów dystrybucji naloksonu do użytku domowego, natomiast dane dotyczące innych środków redukcji szkód są obecnie ograniczone.

W ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci w niektórych państwach członkowskich UE poszerzono podejście do redukcji szkód, aby uwzględnić inne działania, w tym nadzorowane pomieszczenia do konsumpcji narkotyków oraz programy udostępniania naloksonu do użytku domowego, służące zmniejszeniu liczby przypadków przedawkowania ze skutkiem śmiertelnym (wykres 13.1). Interwencje prowadzące do ograniczenia liczby zgonów związanych z opioidami obejmują profilaktykę przedawkowań oraz zapobieganie zgonom w przypadku przedawkowania (wykres 13.2).

Pomieszczenia do konsumpcji narkotyków to obiekty, w których osoby przyjmujące narkotyki drogą iniekcji mogą dokonywać tych czynności w higienicznych warunkach pod nadzorem wykwalifikowanego personelu. Oprócz umożliwienia bezpośredniej interwencji w przypadku przedawkowania narkotyków na miejscu oraz zapewnienia sterylnego sprzętu do iniekcji, pomieszczenia do konsumpcji narkotyków sprzyjają zaangażowaniu w leczenie oraz promują inne usługi zdrowotne i społeczne. Niektóre służby zapewniają szkolenie i podnoszenie świadomości w zakresie zapobiegania przedawkowaniu, w tym stosowania naloksonu. Aktualne dane wskazują, że pomieszczenia do konsumpcji narkotyków mogą przyczyniać się do zmniejszenia liczby zgonów związanych z narkotykami, a baza danych wciąż się zmienia, co odzwierciedla złożony charakter oceny tych usług (zob. także „Health and social responses: drug consumption rooms” [Reakcje w wymiarze zdrowotnym i społecznym – pomieszczenia do konsumpcji narkotyków]).

Programy udostępniania naloksonu do użytku domowego obejmują szkolenie na temat ryzyka przedawkowania i postępowania w takich przypadkach oraz dystrybucję zestawów do podawania naloksonu wśród osób, które mogą być świadkami przedawkowania opioidów, takich jak osoby używające narkotyków oraz ich rówieśnicy, przyjaciele i członkowie rodziny. Programy udostępniania naloksonu do użytku domowego mogą być również skierowane do innych potencjalnych osób udzielających pierwszej pomocy w przypadku przedawkowania, takich jak pracownicy pierwszego kontaktu z osobami używającymi narkotyków, w tym pracownicy sektora opieki zdrowotnej, pracownicy schronisk dla bezdomnych i funkcjonariusze więziennictwa. Chociaż coraz więcej osób w państwach członkowskich UE zostało przeszkolonych w zakresie podawania naloksonu, w niektórych krajach, w których jest on dostępny, nadal istnieją problemy związane z zasięgiem i dostępnością naloksonu. W przypadku przedawkowania opioidów syntetycznych o dużej sile działania konieczne może być podanie więcej niż jednej dawki naloksonu. W warunkach pozaszpitalnych w aktualnych wytycznych zaleca się stopniowe podawanie dawek, co zapewni czas na ocenę reakcji danej osoby pomiędzy dawkami oraz umożliwi w razie potrzeby przeprowadzenie natychmiastowej reanimacji oddechowej lub resuscytacji krążeniowo-oddechowej (zob. również „Opioid-related deaths: health and social responses” [Zgony związane z opioidami: reakcje w wymiarze zdrowotnym i społecznym]).

W niektórych krajach utworzono punkty zajmujące się sprawdzaniem narkotyków, aby umożliwić osobom lepsze zrozumienie, jakie substancje zawierają zakupione przez nie nielegalne środki odurzające. Na przykład tabletki zakupione jako MDMA mogą mieć różną siłę działania, ponieważ zawartość MDMA może być różna w poszczególnych partiach, a czasami zawierają one substancje fałszujące lub inne narkotyki. W związku z pojawieniem się na nielegalnym rynku wielu syntetycznych środków pobudzających i nowych substancji psychoaktywnych w postaci proszku lub tabletek o podobnym wyglądzie konsumenci mogą być coraz bardziej narażeni na ryzyko nieświadomości co do tego, jaką konkretnie substancję pobudzającą lub mieszaninę substancji spożywają. Chociaż dane pochodzące od służb zajmujących się sprawdzaniem narkotyków nie są reprezentatywne dla całego kraju, wskazują one na przykład, że syntetyczne katynony są obecnie zarówno nabywane celowo, jak i – w mniejszym stopniu – czasami jako substancje fałszujące lub sprzedawane jako inne substancje. Osoby kupujące te substancje często nie są świadome, jaki rodzaj syntetycznego katynonu kupują, co powoduje niepewność co do skutków i zagrożeń dla zdrowia, jakich mogą doświadczyć. Po wprowadzeniu go do pomieszczeń do konsumpcji narkotyków, sprawdzanie narkotyków może dotrzeć do bardziej zmarginalizowanych grup osób używających narkotyków i narażonych na większe ryzyko przedawkowania ze względu na silniejszy lub nieoczekiwany opioid. Usługi sprawdzania narkotyków mogą funkcjonować wraz z innymi wiodącymi wskaźnikami, dostarczając informacji na temat aktualnych tendencji na rynku narkotyków i preferencji konsumentów, istotnych dla opracowywania innych metod redukcji szkód, w tym ukierunkowanych powiadomień dotyczących ryzyka i alertów (zob. także Syntetyczne substancje pobudzające – obecna sytuacja w Europie oraz MDMA – obecna sytuacja w Europie).

Coraz większa integracja rynków nowych substancji psychoaktywnych i nielegalnych środków odurzających stwarza nowe wyzwania dla zdrowia publicznego. Przykładami są konopie zmieszane z półsyntetycznymi kannabinoidami; środki pobudzające zmieszane z różnymi substancjami, zawierające czasami syntetyczne katynony; ketamina; lub nowe syntetyczne opioidy zmieszane z heroiną lub błędnie sprzedawane jako heroina. Przypadki zatruć mogą szybko ewoluować, dlatego coraz ważniejsze staje się zrozumienie, na czym polega skuteczne przekazywanie informacji o ryzyku. Chociaż zakres świadczonych usług może się różnić, wszystkie służby sprawdzania narkotyków podejmują pewnego rodzaju działania w zakresie informowania o ryzyku dla zdrowia. Często wydawane są ostrzeżenia dotyczące sprawdzanych narkotyków, a dane są przekazywane innym zainteresowanym stronom. Celem jest zapobieganie szkodom lub ich ograniczanie na poziomie jednostki (osoby zgłaszającej substancję do sprawdzania) oraz populacji (innych osób, które mogą być narażone na działanie tej samej substancji). Przyszłe działania w tym obszarze mogą obejmować starania o harmonizację i wypracowanie konsensusu wśród europejskich służb sprawdzania narkotyków w sprawie określenia kryteriów i progów dotyczących tego, kiedy i jak wydawać ostrzeżenia, a także przyjęcie opartych na dowodach standardowych procedur operacyjnych w zakresie informowania o zagrożeniach dla zdrowia. Kwestie te zostały omówione w podręczniku opracowanym przez EUDA z pomocą projektu transeuropejskiej sieci informacji o narkotykach dotyczącego strategii komunikacji na temat zagrożeń dla zdrowia w ramach usług sprawdzania narkotyków.

Niektóre z tych interwencji nadal budzą kontrowersje z powodów takich jak ich status prawny oraz zmieniający się charakter podstawy dowodowej skuteczności interwencji w odniesieniu do skutków zdrowotnych. W związku z tym zakres tych nowszych interwencji pozostaje nierównomierny w poszczególnych krajach i między nimi, a jeśli interwencje te istnieją, najczęściej występują w dużych miastach. Ogólnie rzecz biorąc, zasięg i dostęp do usług redukcji szkód, w tym pewnych ugruntowanych i stosunkowo dobrze udokumentowanych modeli usług, różnią się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich UE, a w niektórych krajach są nadal niewystarczające względem szacowanych potrzeb.

Konieczne jest zwiększenie gotowości, aby sprostać wyzwaniu, jakim są narkotyki syntetyczne o dużej sile działania. Substancje syntetyczne o silnym działaniu w Europie mają coraz większy potencjał wywoływania szkód związanych z narkotykami, ponieważ celowa lub niezamierzona konsumpcja tych substancji w proszkach lub mieszaninach, błędnie sprzedawanych jako inne narkotyki, może zwiększać ryzyko zatruć i zgonów. W połączeniu z bardziej złożonymi wzorcami politoksykomanii potęguje to i tak już poważne wyzwania związane z opracowaniem skutecznych rozwiązań zmniejszenia liczby zgonów z przedawkowania narkotyków i przypadków ostrych zatruć związanych z narkotykami. Przykładem tej rosnącej złożoności jest pojawienie się w Europie opioidów nitazenowych o dużej sile działania. Substancje te, o sile działania mogącej przewyższać fentanyl, były przyczyną lokalnych ognisk zatruć w niektórych częściach Europy oraz spowodowały wzrost liczby zgonów związanych z narkotykami w Estonii i na Łotwie (zob. także Nowe substancje psychoaktywne – obecna sytuacja w Europie).

Po wykryciu w czerwcu 2024 r. w społecznościach lokalnych i zakładach karnych w Irlandii przypadków przedawkowania substancji sprzedawanej jako benzodiazepina w postaci tabletek zawierających nitazeny podjęto działania mające na celu szybkie poinformowanie o zagrożeniu. Działania te były wspierane przez usługi niskoprogowe i obejmowały zrzut ulotek w publicznych miejscach konsumpcji narkotyków oraz rozpowszechnianie informacji w mediach społecznościowych i na platformach informacyjnych (wykres 13.3). Jest to przykład aktualnej sytuacji, w której służby mogą być zmuszone do szybszego i intensywniejszego reagowania na przypadki zatruć narkotykami. Obecność na rynku takich mieszanin i błędnie sprzedawanych substancji naświetla ciągłą potrzebę przeglądu i dostosowania podejść do realizacji niektórych interwencji służących redukcji szkód. EUDA opracowuje nowy europejski system ostrzegania o narkotykach, który będzie wspierał unijne i krajowe działania w zakresie gotowości i reagowania na poważne zagrożenia związane z narkotykami poprzez wykorzystanie szybkiej wymiany informacji, ukierunkowane alerty i inne komunikaty o ryzyku.

Click to enlarge the image

Close

W bardziej ogólnym ujęciu: zważywszy na potencjalne zmiany na rynku syntetycznych opioidów, należy dokonać przeglądu bieżących planów gotowości na wypadek wzrostu dostępności i użycia syntetycznych opioidów albo szkód związanych z tymi substancjami. Może to obejmować zwiększenie zdolności w zakresie analizy toksykologicznej, przekazywanie powiadomień o zagrożeniach i gotowość do reagowania w pierwszej linii.

W przypadkach, w których dostępne są pomieszczenia do konsumpcji narkotyków, kwestią do rozważenia mogą być ewentualne korzyści i zagrożenia wynikające ze świadczenia usług sprawdzania narkotyków. Taka integracja usług staje się coraz powszechniejsza. W badaniu przeprowadzonym wśród pomieszczeń do konsumpcji narkotyków w Europie około jedna trzecia zgłosiła, że świadczy usługi sprawdzania narkotyków na miejscu, a kolejna połowa kieruje osoby do zewnętrznych punktów.

Różne wzorce używania środków pobudzających w związku z trudnościami w realizacji programów redukcji szkód

Ograniczanie ryzyka związanego z używaniem narkotyków drogą iniekcji zawsze było ważnym celem interwencji na rzecz redukcji szkód, a modele świadczenia tych usług są stosunkowo dobrze opracowane i oparte na dowodach naukowych. Jednak nawet w tym obszarze zmiany w konsumpcji narkotyków stwarzają nowe wyzwania dla skutecznego świadczenia usług. W ciągu ostatniej dekady w 7 miastach europejskich w 6 państwach członkowskich UE stwierdzono ogniska zakażeń wirusem HIV powiązane z dożylnym używaniem nielegalnych syntetycznych środków pobudzających. Używanie środków pobudzających wiąże się z potencjalnie większą częstotliwością iniekcji w porównaniu z używaniem heroiny, a rozkruszanie i rozpuszczanie cracku oraz innych tabletek w celu wstrzyknięcia niesie ze sobą dodatkowe zagrożenia dla zdrowia. Taki sposób konsumpcji rodzi pytania dotyczące na przykład rodzaju i adekwatności igieł i strzykawek dostarczanych osobom używającym narkotyków na ulicach, gdzie obecnie typowym wzorcem używania jest politoksykomania. Unaocznia też potrzebę zapewnienia stosunkowo wysokiego poziomu usług na rzecz redukcji szkód, aby zapobiec takim ogniskom i szybko je opanowywać. Dzieje się to w czasie, gdy na przykład w niektórych państwach członkowskich UE nadal brakuje odpowiednich programów wymiany igieł.

Syntetyczne środki pobudzające i różne inne substancje są używane w celu wyzwolenia i wzmocnienia doznań podczas kontaktów seksualnych w kontekście seksualnego używania narkotyków przez różne grupy, głównie przez mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami, co jest znane jako „chemsex”. Choć definicja ta nie jest precyzyjna, zwykle stosuje się ją w odniesieniu do sytuacji lub wydarzeń, w których może wystąpić zarówno ryzykowne używanie narkotyków, jak i ryzykowne zachowania seksualne. Zaliczają się do nich m.in. środki pobudzające, takie jak metamfetamina, kokaina i syntetyczne katynony, alkohol, środki uspokajające, takie jak GHB/GBL, oraz środki dysocjacyjne, takie jak ketamina. Choć trudno jest oszacować skalę zjawiska chemseksu, informacje z badań naukowych wskazują, że jest to problem obecny, choć występuje na niewielką skalę i tylko wśród określonych podgrup osób używających narkotyków, w całej Europie. Angażowanie się w działania na rzecz redukcji szkód i zapewnianie ich skuteczności osobom o takich zachowaniach wysokiego ryzyka pozostaje wyzwaniem z różnych powodów, w tym z powodu braku zintegrowanego świadczenia usług w wielu miejscach, a także konieczności opracowania dostosowanych do potrzeb interwencji na rzecz redukcji szkód. Uwidacznia to znaczenie silnej współpracy między różnymi podmiotami świadczącymi usługi w zakresie zdrowia seksualnego a instytucjami zajmującymi się redukcją szkód związanych z narkotykami.

Zmieniające się zagrożenia dla zdrowia publicznego wymagają dalszego rozwoju metod redukcji szkód

Pomimo tego, że konopie indyjskie są najczęściej używaną w Europie nielegalną substancją odurzającą, można argumentować, że jest to również obszar, w którym często brakuje porad i interwencji w zakresie redukcji szkód. Użytkownicy konopi indyjskich w Europie często palą ten narkotyk z tytoniem, a opracowywanie metod redukcji szkód polega na rozważeniu istoty skutecznych interwencje na rzecz redukcji szkód związanych z paleniem. Ogólnie rzecz biorąc, w miarę jak rodzaje i postacie produktów konopnych dostępnych w Europie ulegają ciągłym zmianom, ewoluują również kwestie dotyczące wpływu tych zmian na reakcje w zakresie redukcji szkód. Produkty otrzymywane z konopi indyjskich, zarówno haszysz, jak i marihuana, mają obecnie większą siłę działania – zawierają więcej THC niż dawniej, a produkty z konopi indyjskich o dużej sile działania wiążą się z większymi ostrymi i przewlekłymi problemami zdrowotnymi. Ponadto zwiększyła się różnorodność produktów – obecnie dostępne są produkty jadalne, płyny do e-papierosów i ekstrakty, a także półsyntetyczne kannabinoidy. Zmiany te stwarzają nowe potencjalne problemy w określaniu skutecznych interwencji służących redukcji szkód oraz możliwości ich wdrożenia w tym celu.

Konopie indyjskie nie są jedynym obszarem, w którym podejście ukierunkowane na redukcję szkód może odegrać większą rolę. Jak zauważono w innych częściach tegorocznego Europejskiego raportu narkotykowego, pojawiają się również oznaki coraz większego zainteresowania konsumentów szerszym zestawem substancji. Substancje te mogą wyrządzać szkody, a niektóre wzorce ich używania mogą zwiększać ryzyko wystąpienia niekorzystnych następstw, co stwarza potencjalne możliwości zastosowania metod redukcji szkód.

Chociaż wprowadzanie i utrzymywanie części środków służących redukcji szkód, takich jak nadzorowane pomieszczenia do konsumpcji narkotyków, pozostaje kontrowersyjne w niektórych krajach europejskich, powszechnie uznaje się, że oparte na dowodach naukowych środki redukcji szkód są ważnym elementem zrównoważonej polityki antynarkotykowej. Niemniej wiele krajów może odnieść korzyści z rozszerzenia zakresu interwencji na rzecz redukcji szkód. Konteksty, w których działają usługi redukcji szkód, wspierająca je baza dowodowa oraz to, co stanowi standardy jakości opieki w tym obszarze, pozostają zatem kluczowymi kwestiami dalszego rozwoju i rozważań politycznych. Patrząc w przyszłość, zmieniające się zagrożenia dla zdrowia publicznego wynikające z dynamiki rynków nielegalnych środków odurzających w Europie uwidaczniają ciągłą potrzebę opracowywania i oceny nowych podejść oraz zmieniających się modeli świadczenia usług, które chronią zdrowie osób narażonych na niekorzystne skutki wynikające z bardziej złożonych wzorców konsumpcji, istnienia nowych substancji i mieszanin lub wzorców związanych z określonymi podgrupami bądź środowiskami.

Opracowanie EUDA, „Health and Social Responses to Drug Problems: A European Guide” [Reakcje na problemy narkotykowe w wymiarze zdrowotnym i społecznym. Europejski przewodnik] zawiera szczegółowe informacje dla osób, które chcą dowiedzieć się więcej na temat istniejących dowodów na względną skuteczność redukcji szkód i innych form interwencji.

Kluczowe dane i tendencje

Programy wymiany igieł i strzykawek

• Programy wymiany igieł i strzykawek są również powszechnie dostępnym i standardowym elementem usług na rzecz redukcji szkód. W 2023 r. programy wymiany igieł i strzykawek wprowadzono we wszystkich państwach członkowskich UE i w Norwegii. Zasięg i dostęp do igieł i strzykawek pozostają wyzwaniem – tylko 7 z 25 krajów, dla których dane są dostępne, osiągnie cel świadczenia usług przez WHO w 2023 r. (wykres 13.4); tylko 5 z tych krajów również zgłasza dane dotyczące dostępu do leczenia z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych.

Leczenie z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych

• Leczenie z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych jest skuteczną formą leczenia uzależnienia od opioidów, a także modelem świadczenia usług, który osiąga pewne cele w zakresie redukcji szkód. Jest to ugruntowana interwencja, wdrażana we wszystkich krajach europejskich i uznawana za czynnik chroniący przed zgonami wskutek przedawkowania opioidów. Jednak w 2023 r. tylko 15 z 23 państw, dla których dane były dostępne, osiągnęło cel WHO w zakresie świadczenia usług (wykres 13.4); zaledwie 10 z tych państw zgłosiło również dane dotyczące dostępu do igieł i strzykawek.
• W europejskich klinikach leczenia uzależnienia od narkotyków przepisuje się szereg leków będących agonistami receptorów opioidowych, ale najszerzej stosowanym jest metadon – przyjmuje go około 55% pacjentów leczonych agonistami receptorów opioidowych, natomiast kolejne 35% otrzymuje leki na bazie buprenorfiny.

Programy udostępniania naloksonu do użytku domowego

• Do 2023 r. 15 państw europejskich zgłosiło wdrożenie programów udostępniania naloksonu do użytku domowego w celu zapobiegania zgonom z przedawkowania. W 2024 r. w Chorwacji i Finlandii zainicjowano pilotażowe programy udostępniania naloksonu do użytku domowego, a w Luksemburgu zainicjowano program udostępniania naloksonu w domu po zwolnieniu z zakładu karnego.
• Nalokson udostępniono w postaci aerozolu do nosa w 17 z tych krajów, ale nie na Litwie. Lek był dostępny w dawce 1,8 mg/0.1 ml w 15 krajach, a także w dawce 1,26 mg/0.1 ml w 5 krajach.
• Preparaty naloksonu do wstrzykiwań były dostępne w 7 krajach, przy czym w 5 krajach zgłoszono fiolki zawierające 0,4 mg/ml naloksonu, a w Irlandii i Francji strzykawki zawierające 5 dawek (wykres 13.5).
• Nalokson zgłoszono jako dostępny bez recepty w Danii, Francji, Włoszech i Szwecji.

Usługi kontroli narkotyków

• Dwanaście państw europejskich informuje o świadczeniu niektórych rodzajów usług związanych z kontrolą narkotyków. Usługi te świadczone są w różnych miejscach, w tym podczas festiwali, w pomieszczeniach do konsumpcji narkotyków oraz w stałych lokalizacjach w danej społeczności.
• Usługi kontroli narkotyków mają na celu zapobieganie szkodom poprzez umożliwienie osobom sprawdzenia, jakie substancje chemiczne znajdują się w zakupionych przez nich nielegalnych środkach odurzających. Celem kontroli jest również zapewnienie dostępu do poradnictwa lub krótkoterminowej interwencji, choć nie zawsze jest to możliwe. Techniki analityczne stosowane w usługach obejmują zarówno zaawansowaną technologię, która może dostarczać informacji na temat siły działania i zawartości wielu różnych substancji, jak i metody, które po prostu wykazują obecność lub brak konkretnego narkotyku (wykres 13.6). Informacje zebrane przez służby zapewniają również wgląd w aktualne tendencje na rynku narkotykowym i preferencje konsumentów.

Pomieszczenia do konsumpcji narkotyków

• Chociaż w strategii antynarkotykowej UE na lata 2021–2025 nadzorowane pomieszczenia do konsumpcji narkotyków uznano za innowacyjne podejście do ograniczania ryzyka i redukcji szkód wśród populacji wysokiego ryzyka, w niektórych krajach ich wprowadzanie nadal nastręcza trudności. W 2024 r. pomieszczenia do konsumpcji narkotyków działały w 13 państwach członkowskich UE i w Norwegii (wykres 13.7). Niektóre z tych placówek świadczą zintegrowane usługi kontroli narkotyków, aby zapobiegać zagrożeniom związanym z przedawkowaniem na przykład w przypadku narkotyków o dużej sile działania, zafałszowań lub nieoczekiwanych substancji.
• Monitorowanie cech i potrzeb pacjentów korzystających z pomieszczeń do konsumpcji narkotyków na poziomie europejskim jest trudne ze względu na lokalne różnice. EUDA i Europejska Sieć Pomieszczeń do Konsumpcji Narkotyków wspólnie pracują jednak nad zharmonizowanym gromadzeniem danych. Dane zgłoszone przez 12 pomieszczeń do konsumpcji narkotyków w Europie wskazują, że większość pacjentów to mężczyźni w wieku 40–49 lat. W niektórych krajach istnieją wyspecjalizowane placówki dla kobiet i pacjentów transpłciowych.
• W 2023 r. w 13 pomieszczeniach do konsumpcji narkotyków zgłoszono 346 przypadków nagłych, z których około jedna trzecia była związana z politoksykomanią.

Interwencje zdrowotne w zakładach karnych

• Dane EUDA dotyczące redukcji szkód i interwencji terapeutycznych dostępnych w zakładach karnych w 2023 r. pokazują, że ciągłość leczenia agonistami receptorów opioidowych była dostępna we wszystkich państwach członkowskich UE z wyjątkiem jednego (Słowacji) oraz w Norwegii i Turcji. W 3 krajach (Bułgaria, Łotwa, Słowacja) nie zezwolono na rozpoczęcie leczenia agonistami receptorów opioidowych w zakładach karnych. Programy wymiany igieł i strzykawek były dostępne w zakładach karnych w 3 krajach: we wszystkich zakładach karnych w Hiszpanii i Luksemburgu (1 więzienie) i 1 więzienie dla kobiet w Niemczech. W 2023 r. nalokson do użytku domowego był dostępny w 7 krajach (Niemcy, Estonia, Irlandia, Francja, Włochy, Litwa, Norwegia) (wykres 13.8).
• We wrześniu 2024 r. w Luksemburgu wdrożono program udostępniania naloksonu do użytku domowego po opuszczeniu zakładu karnego.

Dane źródłowe

Dane wykorzystane do opracowania infografik i wykresów na tej stronie można znaleźć poniżej.

Pełny zestaw danych źródłowych do Europejskiego raportu narkotykowego 2025, w tym metadane i uwagi metodyczne, jest dostępny w naszym katalogu danych.

Część tych danych, wykorzystanych do wygenerowania infografik, wykresów i innych elementów na tej stronie, można znaleźć poniżej.

Korekta. W dniu 27 października 2025 r. poprawiono podawanie naloksonu w aerozolu do nosa w celu odczytu 1,8 mg/0,1 ml i 1,26 mg/0,1 ml.