Μείωση των επιβλαβών συνεπειών – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη (Ευρωπαϊκή έκθεση για τα ναρκωτικά 2025)

Η μείωση των επιβλαβών συνεπειών περιλαμβάνει παρεμβάσεις, προγράμματα και πολιτικές που έχουν ως στόχο να μειώσουν τις υγειονομικές, κοινωνικές και οικονομικές βλάβες που προκαλεί η χρήση ουσιών στα άτομα, τις κοινότητες και τις κοινωνίες. Σε αυτή τη σελίδα μπορείτε να βρείτε την πιο πρόσφατη ανάλυση των παρεμβάσεων για τη μείωση των βλαβών στην Ευρώπη συμπεριλαμβανομένων, μεταξύ άλλων, βασικών δεδομένων σχετικά με τη θεραπεία αγωνιστών οπιοειδών, τα προγράμματα ναλοξόνης και τους χώρους επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών. 

Η σελίδα αυτή αποτελεί μέρος της Ευρωπαϊκής έκθεσης για τα ναρκωτικά 2025, της ετήσιας επισκόπησης του EUDA σχετικά με την κατάσταση των ναρκωτικών στην Ευρώπη.

Table of contents/Search

Table of contents/Search

Search within the book

Operator

Any match

Exact term match only

Select any filter and click on Search to see results

Close

Τελευταία επικαιροποίηση: 5 Ιουνίου 2025

Οι προσπάθειες μείωσης των επιβλαβών συνεπειών έρχονται αντιμέτωπες με ολοένα και πιο δυναμικά προβλήματα που σχετίζονται με τα ναρκωτικά

Η χρήση ναρκωτικών έχει αναγνωριστεί ότι συντελεί στην παγκόσμια νοσοεπιβάρυνση. Οι παρεμβάσεις που αποσκοπούν στη μείωση αυτής της επιβάρυνσης περιλαμβάνουν δράσεις πρόληψης, με στόχο τη μείωση ή την επιβράδυνση του ρυθμού έναρξης της χρήσης ναρκωτικών, και την παροχή θεραπείας σε όσους αντιμετωπίζουν προβλήματα ναρκωτικών. Ένα σύνολο συμπληρωματικών προσεγγίσεων συμπεριλαμβάνεται στη γενικότερη κατηγορία της μείωσης των επιβλαβών συνεπειών των ναρκωτικών στα άτομα και τις κοινότητες. Εδώ δίνεται έμφαση στην εργασία, χωρίς διατύπωση υποκειμενικής κρίσης, με άτομα που κάνουν χρήση ναρκωτικών με σκοπό τη μείωση των κινδύνων που συνδέονται με συμπεριφορές οι οποίες σχετίζονται κυρίως με δυσμενείς επιπτώσεις για την υγεία, και γενικότερα την προώθηση της υγείας και της ευεξίας. Πιθανότατα η πιο γνωστή από αυτές τις προσεγγίσεις είναι η παροχή αποστειρωμένων συνέργων ενέσιμης χρήσης σε άτομα που κάνουν ενέσιμη χρήση ναρκωτικών, με στόχο τη μείωση του κινδύνου προσβολής από λοιμώδη νοσήματα. Με την πάροδο του χρόνου, οι προσεγγίσεις αυτές φαίνεται να έχουν συμβάλει στο σχετικά χαμηλό ποσοστό, σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα, νέων μολύνσεων από τον ιό HIV οι οποίες συνδέονται πλέον με την ενέσιμη χρήση ναρκωτικών στην Ευρώπη. Παρόλα αυτά, τα κενά στην παροχή υπηρεσιών και η αυξανόμενη χρήση διεγερτικών θέτουν προκλήσεις για την Ευρώπη όσον αφορά την επίτευξη των στόχων που έχει θέσει ο ΠΟΥ για τη συνέχεια της φροντίδας των ατόμων που ζουν με τον ιό HIV (βλ. Λοιμώδη νοσήματα που συνδέονται με τα ναρκωτικά – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη). Κατά την τελευταία δεκαετία, καθώς τα πρότυπα χρήσης ναρκωτικών έχουν αλλάξει και τα χαρακτηριστικά των ατόμων που κάνουν χρήση ναρκωτικών έχουν επίσης εξελιχθεί, σε κάποιο βαθμό, οι παρεμβάσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών χρειάστηκε επίσης να προσαρμοστούν προκειμένου να αντιμετωπίσουν ένα ευρύτερο σύνολο επιπτώσεων για την υγεία και επικίνδυνων συμπεριφορών. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται η μείωση του κινδύνου υπερβολικής δόσης ναρκωτικών και η αντιμετώπιση των συχνά σημαντικών και σύνθετων υγειονομικών και κοινωνικών προβλημάτων με τα οποία βρίσκονται αντιμέτωπα τα άτομα που κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών και ανήκουν σε πιο περιθωριοποιημένους και κοινωνικά αποκλεισμένους πληθυσμούς.

Απαιτείται μια σειρά τρόπων αντιμετώπισης για τη μείωση των μεταβαλλόμενων επιβλαβών συνεπειών των ναρκωτικών

Χρόνια και οξέα προβλήματα υγείας σχετίζονται με τη χρήση παράνομων ουσιών και μπορούν να επιτείνονται από παράγοντες όπως οι ιδιότητες των ουσιών, η παρουσία νοθευτικών ουσιών και παθογόνων, η οδός χορήγησης, η ατομική ευαλωτότητα και το κοινωνικό πλαίσιο της χρήσης ουσιών. Στα χρόνια προβλήματα συγκαταλέγονται η εξάρτηση και οι λοιμώξεις που συνδέονται με τη χρήση ναρκωτικών, ενώ υπάρχει και ευρύ φάσμα οξέων βλαβών, με την υπερβολική δόση να είναι η καλύτερα τεκμηριωμένη εξ αυτών. Παρότι σχετικά σπάνια σε επίπεδο πληθυσμού, η χρήση οπιοειδών εξακολουθεί να ευθύνεται για σημαντικό ποσοστό της νοσηρότητας και της θνησιμότητας που σχετίζεται με τη χρήση ναρκωτικών. Η ενέσιμη χρήση ναρκωτικών πολλαπλασιάζει επίσης τους κινδύνους, όπως και η πολλαπλή χρήση ουσιών. Ως εκ τούτου, η συνεργασία με τους χρήστες οπιοειδών και τους χρήστες ενέσιμων ουσιών αποτελούσε ανέκαθεν σημαντικό στόχο για τις παρεμβάσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών, και αποτελεί επίσης τον τομέα στον οποίο τα πρότυπα παροχής υπηρεσιών είναι τα πλέον ανεπτυγμένα και αξιολογημένα.

Με βάση τα ανωτέρω, ορισμένες υπηρεσίες μείωσης των επιβλαβών συνεπειών ενσωματώνονται ολοένα και περισσότερο στη γενικότερη παροχή υγειονομικής περίθαλψης για τα άτομα που κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών στην Ευρώπη κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Αρχικά, δόθηκε έμφαση στην επέκταση της πρόσβασης σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών και σε προγράμματα διανομής βελονών και συρίγγων στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της χρήσης ουσιών υψηλού κινδύνου, στοχεύοντας κυρίως την ενέσιμη χρήση ηρωίνης και την επιδημία του HIV. Οι επικαιροποιημένες κοινές οδηγίες του EUDA και του ECDC σχετικά με την πρόληψη και τον έλεγχο των λοιμωδών νοσημάτων στα άτομα που κάνουν ενέσιμη χρήση ναρκωτικών ουσιών συνιστούν την παροχή θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών για την πρόληψη της ηπατίτιδας C και του HIV, καθώς και για τη μείωση των επικίνδυνων συμπεριφορών ενέσιμης χρήσης και της συχνότητας ενέσιμης χρήσης, τόσο στο πλαίσιο της κοινότητας όσο και στις φυλακές. Οι κατευθυντήριες γραμμές συνιστούν επίσης την παροχή αποστειρωμένων συνέργων ενέσιμης χρήσης παράλληλα με τη θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών για τη μεγιστοποίηση της κάλυψης και της αποτελεσματικότητας των παρεμβάσεων μεταξύ των ατόμων που κάνουν ενέσιμη χρήση οπιοειδών.

Η παροχή συνέργων με σκοπό τη μείωση της βλάβης περιλαμβάνει κατά κανόνα τη διανομή αποστειρωμένων υλικών, προκειμένου να μειωθούν οι επιβλαβείς συνέπειες που συνδέονται με τη συνεχιζόμενη χρήση ναρκωτικών, και έχει εξελιχθεί με την πάροδο του χρόνου καθώς αλλάζουν τα πρότυπα χρήσης των ουσιών. Γενικά, αποτελεί μέρος ευρύτερων ολοκληρωμένων προγραμμάτων μείωσης της βλάβης, συνήθως υπηρεσιών άμεσης πρόσβασης, και σπάνια αποτελεί αυτοτελή παρέμβαση. Συνήθως παρέχονται οδηγίες σχετικά με την ορθή χρήση των υλικών, την ασφαλή απόρριψη και τις λιγότερο επικίνδυνες οδούς χορήγησης. Τα σύνεργα μείωσης της βλάβης περιλαμβάνουν κατά κανόνα είδη που είναι απαραίτητα για την προετοιμασία των ναρκωτικών για κατανάλωση, όπως φίλτρα, καμινέτα, νερό, και επίσης προϊόντα για τη χορήγηση των ναρκωτικών, όπως βελόνες και σύριγγες, πίπες και αλουμινόχαρτο. Παρέχονται και άλλα είδη με σκοπό τη φροντίδα και την πρόληψη βλαβών που σχετίζονται με τη χρήση ναρκωτικών, όπως είναι τα κιτ φροντίδας τραυμάτων για την αντιμετώπιση των βακτηριακών λοιμώξεων από την ενέσιμη χρήση, και τα κιτ ναλοξόνης για την αντιμετώπιση των υπερβολικών δόσεων. Τα τρέχοντα στοιχεία υποδεικνύουν την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων διανομής βελονών και συρίγγων και των προγραμμάτων ελεύθερης διάθεσης ναλοξόνης στους χρήστες, ενώ υπάρχουν επί του παρόντος περιορισμένα στοιχεία αξιολόγησης άλλων ειδών για τη μείωση της βλάβης.

Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες έχουν διευρυνθεί οι προσεγγίσεις για τη μείωση της βλάβης σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ ώστε να συμπεριλάβουν και άλλες παρεμβάσεις, όπως χώρους επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών και προγράμματα ελεύθερης διάθεσης ναλοξόνης, που αποσκοπούν στη μείωση των θανάτων από υπερβολική δόση (Γράφημα 13.1). Στις παρεμβάσεις για τη μείωση των συνδεόμενων με τα οπιοειδή θανάτων περιλαμβάνονται εκείνες που αποσκοπούν στην αποτροπή της λήψης υπερβολικής δόσης και εκείνες που αποσκοπούν στην αποτροπή του θανάτου σε περίπτωση λήψης υπερβολικής δόσης (Γράφημα 13.2).

Οι χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών είναι εγκαταστάσεις στις οποίες οι χρήστες ενέσιμων ναρκωτικών μπορούν να κάνουν χρήση σε κατάλληλες συνθήκες υγιεινής, υπό την επίβλεψη εκπαιδευμένου προσωπικού. Πέραν του ότι προσφέρουν τη δυνατότητα άμεσης παρέμβασης σε περιστατικά υπερβολικής δόσης που λαμβάνουν χώρα επιτόπου, και παρέχουν αποστειρωμένα σύνεργα ενέσιμης χρήσης, οι χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών προωθούν την τήρηση της θεραπείας και άλλες υγειονομικές και κοινωνικές υπηρεσίες. Ορισμένες υπηρεσίες παρέχουν ευαισθητοποίηση και κατάρτιση σε θέματα πρόληψης της λήψης υπερβολικής δόσης, μεταξύ άλλων και στη χρήση ναλοξόνης. Τα τρέχοντα στοιχεία υποδεικνύουν ότι οι χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των των θανάτων που σχετίζονται με τα ναρκωτικά, και η βάση τεκμηρίωσης συνεχίζει να εξελίσσεται, αντικατοπτρίζοντας την πολυπλοκότητα της αξιολόγησης αυτών των υπηρεσιών (βλ. επίσης Υγειονομικές και κοινωνικές παρεμβάσεις: χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών).

Τα προγράμματα διάθεσης ναλοξόνης για κατ’ οίκον χρήση συνδυάζουν την εκπαίδευση σχετικά με τον κίνδυνο υπερβολικής δόσης και τη διαχείριση του, με τη διανομή κιτ ναλοξόνης σε άτομα που ενδέχεται να γίνουν μάρτυρες μιας υπερβολικής δόσης οπιοειδών, όπως άτομα που κάνουν χρήση ναρκωτικών, φίλοι και μέλη της οικογένειάς τους. Τα προγράμματα διάθεσης ναλοξόνης για κατ’ οίκον χρήση μπορούν επίσης να απευθύνονται σε άλλα άτομα που είναι πιθανό να προσφέρουν πρώτες βοήθειες σε περιπτώσεις υπερβολικής δόσης, όπως οι εργαζόμενοι σε υπηρεσίες πρώτης γραμμής που αλληλεπιδρούν με άτομα που κάνουν χρήση ναρκωτικών, συμπεριλαμβανομένων των παρόχων υγειονομικής περίθαλψης, του προσωπικού σε ξενώνες αστέγων και των σωφρονιστικών υπαλλήλων. Παρότι αυξάνεται ο αριθμός των ατόμων στα κράτη μέλη της ΕΕ που έχουν εκπαιδευτεί στη χορήγηση ναλοξόνης, εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα κάλυψης και πρόσβασης σε ορισμένες χώρες στις οποίες διατίθεται η ουσία. Σε περίπτωση υπερβολικής δόσης που περιλαμβάνει ισχυρά συνθετικά οπιοειδή μπορεί να απαιτούνται περισσότερες από μία δόσεις ναλοξόνης. Σε πλαίσια κοινότητας, οι ισχύουσες οδηγίες συνιστούν να χορηγούνται οι δόσεις σταδιακά, αφήνοντας χρόνο για την αξιολόγηση της αντίδρασης του ατόμου μεταξύ των δόσεων και παρέχοντας τεχνητή αναπνοή ή καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση, εφόσον κριθεί απαραίτητο [βλ. επίσης Opioid-related deaths: health and social responses (Θάνατοι που σχετίζονται με τα οπιοειδή: υγειονομικές και κοινωνικές παρεμβάσεις)].

Σε ορισμένες χώρες υπάρχουν εγκαταστάσεις ελέγχου ναρκωτικών, οι οποίες δίνουν στους χρήστες τη δυνατότητα να κατανοήσουν καλύτερα ποιες ουσίες περιέχουν τα ναρκωτικά που αγόρασαν. Τα δισκία, για παράδειγμα, που αγοράζονται ως MDMA, μπορεί να διαφέρουν ως προς τη δραστικότητα, καθώς η περιεκτικότητα σε MDMA μπορεί να διαφέρει από παρτίδα σε παρτίδα, και ενίοτε περιέχουν νοθευτικές ουσίες και άλλες ναρκωτικές ουσίες. Καθώς πολλές συνθετικές διεγερτικές ουσίες και νέες ψυχοδραστικές ουσίες διατίθενται πλέον στην παράνομη αγορά ως σκόνες ή χάπια με παρόμοια εμφάνιση, οι καταναλωτές κινδυνεύουν όλο και περισσότερο να μην γνωρίζουν ποια συγκεκριμένη διεγερτική ουσία ή μείγμα ουσιών καταναλώνουν. Αν και δεν είναι αντιπροσωπευτικά σε εθνικό επίπεδο, τα στοιχεία από τις υπηρεσίες ανάλυσης ναρκωτικών υποδεικνύουν, για παράδειγμα, ότι οι συνθετικές καθινόνες σήμερα αγοράζονται σκοπίμως, αλλά και (σε μικρότερο βαθμό) χρησιμοποιούνται ενίοτε ως νοθευτικές ουσίες ή πωλούνται καταχρηστικά. Τα άτομα που αγοράζουν τις ουσίες αυτές συχνά δεν γνωρίζουν ποιο είδος συνθετικής καθινόνης αγοράζουν, με αποτέλεσμα να δημιουργείται κάποια αβεβαιότητα σχετικά με τις πιθανές επιδράσεις και τους κινδύνους για την υγεία τους. Όταν είναι ενσωματωμένος στους χώρους επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών, ο έλεγχος των ναρκωτικών μπορεί να απευθύνεται σε πιο περιθωριοποιημένες ομάδες ατόμων που κάνουν χρήση ναρκωτικών και διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο λήψης υπερβολικής δόσης λόγω ενός πιο ισχυρού ή μη αναμενόμενου οπιοειδούς. Οι υπηρεσίες ανάλυσης ναρκωτικών μπορούν να λειτουργούν παράλληλα με άλλους προηγμένους δείκτες για την παροχή πληροφοριών σχετικά με τις τρέχουσες τάσεις της αγοράς ναρκωτικών και τις προτιμήσεις των καταναλωτών, πληροφορίες που είναι σημαντικές για τον σχεδιασμό άλλων προσεγγίσεων μείωσης της βλάβης, συμπεριλαμβανομένων στοχευμένων ανακοινώσεων και προειδοποιήσεων για κινδύνους (βλ. επίσης Συνθετικά διεγερτικά – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη και MDMA – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη).

Η αυξανόμενη ολοκλήρωση των αγορών νέων ψυχοδραστικών και παράνομων ουσιών δημιουργεί νέες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία. Τέτοια παραδείγματα είναι η κάνναβη που αναμειγνύεται με ημισυνθετικά κανναβινοειδή, οι διεγερτικές ουσίες που αναμειγνύονται με διάφορες ουσίες, όπως, ενίοτε, συνθετικές καθινόνες και κεταμίνη, ή τα νέα συνθετικά οπιοειδή που αναμειγνύονται με ηρωίνη ή πωλούνται καταχρηστικά ως ηρωίνη. Καθώς τα περιστατικά δηλητηρίασης μπορούν να εξελίσσονται γρήγορα, είναι ακόμη πιο σημαντικό να κατανοήσουμε τι συνιστά αποτελεσματική ενημέρωση σχετικά με τους κινδύνους. Αν και το φάσμα των παρεχόμενων υπηρεσιών μπορεί να διαφέρει, όλες οι υπηρεσίες ανάλυσης ναρκωτικών αναλαμβάνουν κάποιον ρόλο ενημέρωσης σχετικά με τους κινδύνους για την υγεία, συχνά μέσω της έκδοσης προειδοποιήσεων σχετικά με τα προϊόντα ναρκωτικών που έχουν αναλυθεί και της ανταλλαγής δεδομένων με άλλα ενδιαφερόμενα μέρη. Στόχος είναι η πρόληψη ή η μείωση των επιβλαβών συνεπειών σε ατομικό επίπεδο (του προσώπου που υποβάλλει την ουσία για έλεγχο) και σε επίπεδο πληθυσμού (άλλων προσώπων που ενδέχεται να εκτεθούν στην ίδια ουσία). Τα μελλοντικά βήματα σε αυτόν τον τομέα μπορεί να περιλαμβάνουν μέτρα εναρμόνισης και επίτευξης συναίνεσης μεταξύ των ευρωπαϊκών υπηρεσιών ανάλυσης ναρκωτικών ουσιών σχετικά με τον καθορισμό των κριτηρίων και των ορίων για το πότε και με ποιον τρόπο πρέπει να εκδίδονται προειδοποιήσεις, καθώς και την υιοθέτηση τεκμηριωμένων τυποποιημένων επιχειρησιακών διαδικασιών για την ενημέρωση σχετικά με τους κινδύνους για την υγεία. Τα θέματα αυτά εξετάζονται σε εγχειρίδιο που εκπονήθηκε από τον EUDA με τη βοήθεια του διευρωπαϊκού δικτύου πληροφόρησης για τα ναρκωτικά με θέμα τις στρατηγικές ενημέρωσης σχετικά με τους κινδύνους για την υγεία για τις υπηρεσίες ανάλυσης ναρκωτικών.

Ορισμένες από αυτές τις παρεμβάσεις παραμένουν αμφιλεγόμενες, μεταξύ άλλων λόγω του νομικού τους καθεστώτος και του εξελισσόμενου χαρακτήρα της βάσης τεκμηρίωσης σχετικά με την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων όσον αφορά τα αποτελέσματα για την υγεία. Συνεπώς, η κάλυψη αυτών των πιο πρόσφατων παρεμβάσεων παραμένει ανομοιογενής εντός και μεταξύ των χωρών, και όπου υπάρχουν παρεμβάσεις, συχνά απαντώνται συνήθως στις μεγάλες πόλεις. Συνολικά, η κάλυψη και η πρόσβαση σε υπηρεσίες μείωσης των επιβλαβών συνεπειών, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων μοντέλων υπηρεσιών που έχουν καθιερωθεί εδώ και χρόνια και είναι σχετικά καλά τεκμηριωμένα, ποικίλλουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ και, σε ορισμένες χώρες, παραμένουν ανεπαρκείς σε σύγκριση με τις εκτιμώμενες ανάγκες.

Απαιτείται αυξημένη ετοιμότητα για να αντιμετωπιστεί η πρόκληση των ισχυρών συνθετικών ναρκωτικών. Οι υψηλής δραστικότητας συνθετικές ουσίες είναι όλο και πιο πιθανόν να προκαλέσουν βλάβες οι οποίες συνδέονται με τα ναρκωτικά στην Ευρώπη, καθώς η σκόπιμη και η ακούσια χρήση των ουσιών αυτών σε σκόνες ή μείγματα που πωλούνται καταχρηστικά ως άλλες ουσίες μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο δηλητηριάσεων και θανάτων. Αυτό, σε συνδυασμό με τα πιο πολύπλοκα πρότυπα χρήσης πολλαπλών ουσιών, επιτείνει τις ήδη σημαντικές προκλήσεις που παρουσιάζει η ανάπτυξη αποτελεσματικών παρεμβάσεων για τη μείωση των θανάτων από υπερβολική δόση ναρκωτικών και των οξέων δηλητηριάσεων που σχετίζονται με τα ναρκωτικά. Ένα παράδειγμα αυτής της αυξανόμενης πολυπλοκότητας είναι η εμφάνιση των υψηλής δραστικότητας οπιοειδών νιταζενίων στην Ευρώπη. Οι ουσίες αυτές, οι οποίες μπορεί να είναι πιο ισχυρές από τη φαιντανύλη, έχουν ανιχνευθεί σε τοπικές εξάρσεις δηλητηρίασης σε διάφορα μέρη της Ευρώπης και έχουν συντελέσει στην αύξηση του αριθμού των συνδεόμενων με τα ναρκωτικά θανάτων στην Εσθονία και τη Λετονία (βλ. επίσης Νέες ψυχοδραστικές ουσίες – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη).

Μετά τον εντοπισμό συρροής περιστατικών υπερβολικής δόσης που σχετίζονταν με την πώληση νιταζενίων ως δισκίων βενζοδιαζεπίνης σε πλαίσια κοινότητας και φυλακών στην Ιρλανδία κατά τη διάρκεια του Ιουνίου του 2024, πραγματοποιήθηκε μια άσκηση ταχείας ενημέρωσης σχετικά με τους κινδύνους. Η άσκηση αυτή υποστηρίχθηκε από τις υπηρεσίες άμεσης πρόσβασης και περιλάμβανε τη διανομή φυλλαδίων σε δημόσιους χώρους χρήσης ναρκωτικών και τη διανομή πληροφοριών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και σε ειδησεογραφικές πλατφόρμες (Γράφημα 13.3). Αυτό είναι ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι υπηρεσίες ενδέχεται να χρειαστεί να αντιδράσουν πιο γρήγορα αλλά και πιο έντονα στις επιδημικές εξάρσεις δηλητηρίασης από ναρκωτικά. Η παρουσία στην αγορά τέτοιων μειγμάτων και ουσιών που πωλούνται καταχρηστικά τονίζει την ανάγκη επανεξέτασης των τρεχουσών προσεγγίσεων όσον αφορά την υλοποίηση ορισμένων παρεμβάσεων για τον περιορισμό των επιβλαβών συνεπειών. Ο EUDA αναπτύσσει ένα νέο ευρωπαϊκό σύστημα προειδοποίησης για τα ναρκωτικά, το οποίο θα υποστηρίζει τις ενωσιακές και εθνικές δραστηριότητες ετοιμότητας και αντίδρασης σε σοβαρούς κινδύνους που σχετίζονται με τα ναρκωτικά, χρησιμοποιώντας την ταχεία ανταλλαγή πληροφοριών, στοχευμένες προειδοποιήσεις και άλλες κοινοποιήσεις κινδύνων.

Click to enlarge the image

Close

Γενικότερα, δεδομένων των πιθανών εξελίξεων στην αγορά συνθετικών οπιοειδών, θα ήταν σκόπιμο να αναθεωρηθούν τα υφιστάμενα σχέδια για την προετοιμασία και την αντιμετώπιση κάθε πιθανής αύξησης της διαθεσιμότητας και της χρήσης συνθετικών οπιοειδών ή των επιβλαβών συνεπειών που συνδέονται με τις ουσίες αυτές. Αυτό θα μπορούσε να περιλαμβάνει την ενίσχυση των δυνατοτήτων τοξικολογικής ανάλυσης, της αποστολής μηνυμάτων προειδοποίησης και της ετοιμότητας προσωπικού πρώτης επέμβασης.

Όταν λειτουργούν χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών, μπορεί να εξεταστούν επίσης τα πιθανά οφέλη και οι κίνδυνοι από την παροχή υπηρεσιών ανάλυσης ναρκωτικών. Αυτού του είδους η ενσωμάτωση υπηρεσιών γίνεται όλο και πιο συχνή. Σε έρευνα που διεξήχθη σε χώρους επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών στην Ευρώπη, το ένα τρίτο περίπου ανέφεραν ότι παρείχαν επιτόπου υπηρεσίες ανάλυσης ναρκωτικών, ενώ ένα άλλο ήμισυ ανέφεραν ότι παρέπεμπαν τους χρήστες σε εξωτερική υπηρεσία.

Τα ποικίλα πρότυπα χρήσης διεγερτικών συνδέονται με δυσκολίες στην υλοποίηση του περιορισμού της βλάβης

Η μείωση των κινδύνων που συνδέονται με την ενέσιμη χρήση ναρκωτικών ουσιών αποτελούσε ανέκαθεν σημαντικό στόχο για τις παρεμβάσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών και τα μοντέλα υπηρεσιών είναι σχετικά καλά ανεπτυγμένα και τεκμηριωμένα. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτόν τον τομέα, οι αλλαγές στη χρήση ναρκωτικών ουσιών θέτουν νέες προκλήσεις για την αποτελεσματική παροχή υπηρεσιών. Την τελευταία δεκαετία εκδηλώθηκαν επιδημικές εξάρσεις του ιού HIV που συνδέονται με την ενέσιμη χρήση παράνομων συνθετικών διεγερτικών σε 7 ευρωπαϊκές πόλεις, σε 6 κράτη μέλη της ΕΕ. Η δυνητικά αυξημένη συχνότητα ενέσιμης χρήσης συνδέεται περισσότερο με τη χρήση διεγερτικών ουσιών σε σχέση με τη χρήση ηρωίνης, ενώ η σύνθλιψη και η διάλυση της κοκαΐνης κρακ και άλλων δισκίων για ενέσιμη χρήση συνεπάγονται επίσης πρόσθετους κινδύνους για την υγεία. Αυτά τα πρότυπα χρήσης εγείρουν ερωτηματικά όσον αφορά, για παράδειγμα, το είδος και την επάρκεια των βελόνων και συρίγγων που παρέχονται στους χρήστες σε υπαίθριους δημόσιους χώρους, οι οποίοι χαρακτηρίζονται σήμερα από την πολλαπλή χρήση ουσιών. Αναδεικνύουν επίσης την ανάγκη για ένα σχετικά υψηλό επίπεδο υπηρεσιών μείωσης της βλάβης, ώστε να προλαμβάνονται και να περιορίζονται γρήγορα αυτές οι εξάρσεις. Η κατάσταση αυτή παρατηρείται σε μια χρονική στιγμή όπου, για παράδειγμα, η εφαρμογή προγραμμάτων ανταλλαγής βελονών παραμένει ανεπαρκής σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ.

Οι συνθετικές διεγερτικές ουσίες και διάφορες άλλες ουσίες χρησιμοποιούνται για να διευκολύνουν και να βελτιώσουν το σεξ στο πλαίσιο της χρήσης ναρκωτικών ουσιών για σεξουαλικούς σκοπούς από διάφορες ομάδες, αλλά κυρίως από μια μικρή πληθυσμιακή υποομάδα ανδρών που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες. Η πρακτική αυτή είναι γνωστή ως «σεξ με χρήση ουσιών» (chemsex) . Αν και ο ορισμός αυτός είναι ασαφής, συνήθως χρησιμοποιείται για να αναφερθεί σε περιβάλλοντα ή περιστατικά όπου μπορεί να συνυπάρχουν η χρήση ναρκωτικών υψηλού κινδύνου και οι επικίνδυνες σεξουαλικές συμπεριφορές. Τα ναρκωτικά που εμπλέκονται ποικίλλουν από διεγερτικές ουσίες όπως η μεθαμφεταμίνη, η κοκαΐνη και οι συνθετικές καθινόνες, μέχρι αλκοόλ, κατασταλτικά όπως η GHB/GBL και διασχιστικά όπως η κεταμίνη. Ενώ είναι δύσκολο να εκτιμηθεί η επικράτηση του σεξ με χρήση ουσιών, οι πληροφορίες από ερευνητικές μελέτες υποδεικνύουν ότι πρόκειται για ένα υπάρχον πρόβλημα, αν και σε μικρή κλίμακα και σε συγκεκριμένες υποομάδες ατόμων που κάνουν χρήση ναρκωτικών ουσιών, σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η συμμετοχή και η παροχή αποτελεσματικών παρεμβάσεων για τη μείωση των επιβλαβών συνεπειών για τα άτομα που υιοθετούν αυτές τις συμπεριφορές υψηλού κινδύνου παραμένουν πρόκληση για διάφορους λόγους, όπως η έλλειψη ολοκληρωμένης παροχής υπηρεσιών σε πολλά μέρη, και μπορεί να χρειαστεί η ανάπτυξη εξατομικευμένων παρεμβάσεων για τη μείωση των επιβλαβών συνεπειών. Αυτό υπογραμμίζει τη σημασία της ανάπτυξης ισχυρών διυπηρεσιακών συνεργασιών μεταξύ των φορέων που παρέχουν υπηρεσίες σεξουαλικής υγείας και και των παρόχων υπηρεσιών για τη μείωση των επιβλαβών συνεπειών που σχετίζονται με τα ναρκωτικά.

Οι εξελισσόμενες απειλές για τη δημόσια υγεία απαιτούν περαιτέρω ανάπτυξη των προσεγγίσεων μείωσης της βλάβης

Παρά το γεγονός ότι η κάνναβη είναι η συνηθέστερα χρησιμοποιούμενη παράνομη ναρκωτική ουσία στην Ευρώπη, μπορεί να διατυπωθεί το επιχείρημα ότι πρόκειται για έναν τομέα στον οποίο συχνά απουσιάζουν οι συμβουλές και οι παρεμβάσεις για τη μείωση των επιβλαβών συνεπειών. Οι χρήστες κάνναβης στην Ευρώπη συνήθως καπνίζουν τη ναρκωτική ουσία μαζί με καπνό, οπότε ένα πεδίο ανάπτυξης των προσεγγίσεων μείωσης της βλάβης είναι η εξέταση των πιθανών αποτελεσματικών παρεμβάσεων μείωσης της βλάβης που σχετίζεται με το κάπνισμα. Γενικότερα, καθώς τα είδη και οι μορφές των προϊόντων κάνναβης που διατίθενται στην Ευρώπη συνεχίζουν να μεταβάλλονται, το ίδιο συμβαίνει και με τις επιπτώσεις τους στις δράσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών. Συνολικά, τα προϊόντα κάνναβης, τόσο ρητίνης όσο και φυτικής, είναι πλέον υψηλότερης δραστικότητας — περιέχουν περισσότερη THC — από ό, τι στο παρελθόν, ενώ τα προϊόντα κάνναβης υψηλής δραστικότητας συνδέονται με πιο οξείες και χρόνιες βλάβες. Επιπλέον, υπάρχει μεγαλύτερη ποικιλία ειδών προϊόντων, καθώς υπάρχουν διαθέσιμα βρώσιμα προϊόντα, υγρά για ηλεκτρονικά τσιγάρα (e-liquids) και εκχυλίσματα, ενώ παράλληλα υπάρχει αυξημένη διαθεσιμότητα ημισυνθετικών κανναβινοειδών. Οι αλλαγές αυτές δημιουργούν νέες προκλήσεις προκειμένου να προσδιοριστεί ποιες είναι οι αποτελεσματικές παρεμβάσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών και οι δυνατότητες για την υλοποίησή τους με σκοπό τη μείωση των επιβλαβών συνεπειών.

Η κάνναβη δεν είναι ο μόνος τομέας στον οποίο οι προσεγγίσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών μπορούν να διαδραματίσουν μεγαλύτερο ρόλο. Όπως σημειώνεται σε άλλο σημείο της φετινής Ευρωπαϊκής Έκθεσης για τα Ναρκωτικά, υπάρχουν επίσης ενδείξεις αυξανόμενου ενδιαφέροντος από την πλευρά των καταναλωτών για λιγότερο γνωστές ουσίες. Οι ουσίες αυτές έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν πιθανές βλάβες και ορισμένα πρότυπα χρήσης είναι πιθανό να αυξήσουν τον κίνδυνο εμφάνισης ανεπιθύμητων συνεπειών. Δημιουργούνται έτσι πιθανές ευκαιρίες για προσεγγίσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών.

Παρόλο που η ανάπτυξη και η διατήρηση ορισμένων παρεμβάσεων για τη μείωση των επιβλαβών συνεπειών, όπως οι χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών, παραμένει αμφιλεγόμενη σε ορισμένες χώρες της Ευρώπης, είναι γενικώς αποδεκτό ότι τα τεκμηριωμένα μέτρα για τη μείωση των επιβλαβών συνεπειών αποτελούν σημαντικό στοιχείο μιας ισορροπημένης πολιτικής για τα ναρκωτικά. Παρά ταύτα, πολλές χώρες έχουν τη δυνατότητα να επωφεληθούν από την επέκταση της κάλυψης των παρεμβάσεών τους για τη μείωση της βλάβης. Τα πλαίσια μέσα στα οποία λειτουργούν οι υπηρεσίες μείωσης των επιβλαβών συνεπειών, η βάση τεκμηρίωσης που τα στηρίζει και το τι αποτελεί πρότυπο ποιότητας της φροντίδας στον τομέα αυτό παραμένουν επομένως βασικοί τομείς για την περαιτέρω ανάπτυξη και εξέταση της πολιτικής. Στο μέλλον, οι εξελισσόμενες απειλές για τη δημόσια υγεία που προκύπτουν από τις δυναμικές αγορές παράνομων ουσιών της Ευρώπης υπογραμμίζουν την αυξανόμενη ανάγκη αξιολόγησης νέων και εξελισσόμενων μοντέλων παροχής υπηρεσιών που ενδέχεται να απαιτούνται για την προστασία της υγείας των ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο δυσμενών επιπτώσεων λόγω των πιο σύνθετων προτύπων χρήσης, των νέων ουσιών και μειγμάτων, ή που συνδέονται με συγκεκριμένες υποομάδες ή περιβάλλοντα.

Η δημοσίευση του EUDA με τίτλο Health and Social Responses to Drug Problems: A European Guide (Yγειονομικές και κοινωνικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων των χρηστών: Ευρωπαϊκός οδηγός) περιέχει λεπτομερείς πληροφορίες για όσους επιθυμούν να μάθουν περισσότερα σχετικά με τα στοιχεία που υπάρχουν για τη σχετική αποτελεσματικότητα της μείωσης των επιβλαβών συνεπειών και των άλλων μορφών παρέμβασης.

Βασικά στοιχεία και τάσεις

Προγράμματα διανομής βελονών και συρίγγων

• Τα προγράμματα διανομής βελονών και συρίγγων είναι επίσης μια ευρέως διαθέσιμη και τυποποιημένη συνιστώσα των υπηρεσιών μείωσης των επιβλαβών συνεπειών. Το 2023, όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ και η Νορβηγία είχαν θεσπίσει προγράμματα διανομής βελονών και συρίγγων. Η κάλυψη και η πρόσβαση στα προγράμματα διανομής βελονών και συρίγγων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, καθώς μόνο 7 από τις 25 χώρες με διαθέσιμα στοιχεία πέτυχαν τους στόχους του ΠΟΥ για την παροχή υπηρεσιών το 2023 (Γράφημα 13.4)· μόνο 5 από αυτές τις χώρες αναφέρουν επίσης δεδομένα σχετικά με την πρόσβαση σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών.

Θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών

• Η θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών μπορεί να θεωρηθεί ως μια αποτελεσματική μορφή θεραπείας ουσιοεξάρτησης και επίσης ως ένα μοντέλο παροχής υπηρεσιών που ανταποκρίνεται σε ορισμένους στόχους μείωσης των επιβλαβλων συνεπειών. Πρόκειται για μια καθιερωμένη παρέμβαση που εφαρμόζεται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και αναγνωρίζεται ότι συμβάλλει στην προστασία από τους θανάτους από υπερβολική δόση οπιοειδών. Ωστόσο, το 2023, μόνο 15 από τις 23 χώρες με διαθέσιμα δεδομένα πέτυχαν τον στόχο παροχής υπηρεσιών του ΠΟΥ (Γράφημα 13.4), ενώ μόνο 10 από αυτές τις χώρες αναφέρουν επίσης δεδομένα σχετικά με την πρόσβαση σε παροχή βελονών και συρίγγων.
• Στις κλινικές θεραπείας ουσιοεξάρτησης στην Ευρώπη συνταγογραφούνται διάφορα φάρμακα με αγωνιστές οπιοειδών, αλλά η μεθαδόνη είναι το πιο ευρέως χρησιμοποιούμενο, καθώς περίπου το 55 % των ατόμων που λαμβάνουν φάρμακα με αγωνιστές οπιοειδών λαμβάνουν μεθαδόνη, ενώ άλλο ένα 35 % λαμβάνει φάρμακα με βάση τη βουπρενορφίνη.

Προγράμματα διάθεσης ναλοξόνης για κατ’ οίκον χρήση

• Έως το 2023, 15 ευρωπαϊκές χώρες ανέφεραν την υλοποίηση προγραμμάτων διάθεσης ναλοξόνης για κατ’ οίκον χρήση, για την πρόληψη των θανάτων από υπερβολική δόση. Το 2024, ξεκίνησαν πιλοτικά προγράμματα ελεύθερης διάθεσης ναλοξόνης στους χρήστες στην Κροατία και τη Φινλανδία, και ξεκίνησε πρόγραμμα διάθεσης ναλοξόνης στους χρήστες μετά την αποφυλάκισή τους στο Λουξεμβούργο.
• Η ναλοξόνη ήταν διαθέσιμη σε μορφή ρινικού εκνεφώματος σε 17 από αυτές τις χώρες, αλλά όχι στη Λιθουανία. Ήταν διαθέσιμη σε δόση 1,8 mg/0.1 ml στις 15 χώρες, καθώς και σε δόση 1,26 mg/0.1 ml σε 5 χώρες.
• Ενέσιμα σκευάσματα ναλοξόνης διατέθηκαν σε 7 χώρες, ενώ φιαλίδια των 0,4 mg/ml αναφέρθηκαν σε 5 χώρες, και σύριγγες που περιείχαν 5 δόσεις αναφέρθηκαν σε Ιρλανδία και Γαλλία (Γράφημα 13.5).
• Η ναλοξόνη αναφέρεται ότι διατίθεται χωρίς ιατρική συνταγή στη Δανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και τη Σουηδία.

Υπηρεσίες ανάλυσης ναρκωτικών

• Δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες αναφέρουν την ύπαρξη κάποιου είδους υπηρεσίας ανάλυσης ναρκωτικών. Οι υπηρεσίες παρέχονται σε διάφορα πλαίσια, όπως φεστιβάλ, χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών και σταθερά σημεία της κοινότητας.
• Οι υπηρεσίες αυτές αποσκοπούν στην πρόληψη των επιβλαβλων συνεπειών, επιτρέποντας στους ανθρώπους να μάθουν ποιες χημικές ουσίες περιέχονται στις παράνομες ουσίες που έχουν αγοράσει. Στόχος τους είναι επίσης η παροχή πρόσβασης σε συμβουλές ή σύντομες παρεμβάσεις, αν και αυτό δεν είναι πάντα εφικτό. Οι τεχνικές ανάλυσης που χρησιμοποιούνται από τις υπηρεσίες κυμαίνονται από τεχνικές προηγμένης τεχνολογίας που μπορεί να παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τη δραστικότητα και την περιεκτικότητα διαφόρων ουσιών έως μεθόδους που απλώς καταδεικνύουν την παρουσία ή την απουσία μιας συγκεκριμένης ουσίας (Γράφημα 13.6). Τα στοιχεία που συλλέγονται από τις υπηρεσίες παρέχουν επίσης μια σύγχρονη εικόνα των τάσεων στην αγορά ναρκωτικών και στις προτιμήσεις των καταναλωτών.

Χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών

• Ενώ οι χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών αναγνωρίζονται ως καινοτόμος προσέγγιση για τη μείωση των κινδύνων και των βλαβών στους πληθυσμούς υψηλού κινδύνου στο πλαίσιο της στρατηγικής της ΕΕ για τα ναρκωτικά 2021-2025, η δημιουργία τους παραμένει προβληματική σε ορισμένες χώρες. Το 2024, 13 χώρες της ΕΕ και η Νορβηγία διέθεταν λειτουργικούς χώρους επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών (Γράφημα 13.7). Σε ορισμένους από τους χώρους αυτούς παρέχονται ολοκληρωμένες υπηρεσίες ανάλυσης ναρκωτικών για την πρόληψη του κινδύνου λήψης υπερβολικής δόσης που συνδέεται, για παράδειγμα, με ουσίες υψηλής δραστικότητας, νοθεία ή μη αναμενόμενες ουσίες.
• Η παρακολούθηση των χαρακτηριστικών και των αναγκών των χρηστών που προσέρχονται στους χώρους επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποτελεί πρόκληση λόγω των τοπικών διαφορών. Ωστόσο, ο EUDA και το Ευρωπαϊκό δίκτυο χώρων επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών συνεργάζονται για την εναρμονισμένη συλλογή δεδομένων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που υποβλήθηκαν από 12 χώρους επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών στην Ευρώπη, η πλειονότητα των χρηστών είναι άνδρες ηλικίας μεταξύ 40 και 49 ετών. Σε κάποιες χώρες υπάρχουν ειδικές εγκαταστάσεις για γυναίκες και διεμφυλικούς χρήστες.
• Το 2023, οι 13 χώροι επιτηρούμενης χρήσης ναρκωτικών ανέφεραν 346 επείγοντα επεισόδια, εκ των οποίων περίπου το ένα τρίτο συνδέονταν με χρήση πολλαπλών ουσιών.

Παρεμβάσεις στις φυλακές

• Τα διαθέσιμα στοιχεία του EUDA σχετικά με τις παρεμβάσεις μείωσης των επιβλαβών συνεπειών και θεραπείας στις φυλακές το 2023 δείχνουν ότι η συνέχεια της θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών ήταν διαθέσιμη σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ, εκτός από τη Σλοβακία, καθώς και στη Νορβηγία και την Τουρκία. Σε 3 χώρες (Βουλγαρία, Λετονία, Σλοβακία) δεν επιτρεπόταν η έναρξη θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών στη φυλακή. Προγράμματα χορήγησης βελονών και συρίγγων ήταν διαθέσιμα στις φυλακές σε 3 χώρες: στην Ισπανία και στο Λουξεμβούργο (1 φυλακή) και σε μία γυναικεία φυλακή στη Γερμανία. Η διάθεση ναλοξόνης για κατ’ οίκον χρήση ήταν διαθέσιμη σε 7 χώρες το 2023 (Γερμανία, Εσθονία, Ιρλανδία, Γαλλία, Ιταλία, Λιθουανία, Νορβηγία) (Γράφημα 13.8).
• Στο Λουξεμβούργο, τον Σεπτέμβριο του 2024 υλοποιήθηκε πρόγραμμα διανομής ναλοξόνης για κατ’ οίκον χρήση μετά την αποφυλάκιση.

Πρωτογενή δεδομένα

Τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία των γραφημάτων και των διαγραμμάτων της παρούσας σελίδας είναι διαθέσιμα στη συνέχεια.

Το πλήρες σύνολο των πρωτογενών δεδομένων για την Ευρωπαϊκή έκθεση για τα ναρκωτικά 2025, συμπεριλαμβανομένων των μεταδεδομένων και των μεθοδολογικών σημειώσεων, διατίθεται στον κατάλογο δεδομένων μας.

Ένα υποσύνολο αυτών των δεδομένων, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία γραφημάτων, διαγραμμάτων και παρόμοιων στοιχείων σε αυτή τη σελίδα, παρατίθεται στη συνέχεια.

Διόρθωση. Στις 27 Οκτωβρίου 2025, οι δόσεις ναλοξόνης σε ρινικό εκνέφωμα διορθώθηκαν σε ανάγνωση των 1,8 mg/0,1 ml και 1,26 mg/0,1 ml.