Θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη (Ευρωπαϊκή έκθεση για τα ναρκωτικά 2025)
Οι χρήστες οπιοειδών αντιπροσωπεύουν την πολυπληθέστερη ομάδα χρηστών που υποβάλλεται σε εξειδικευμένη θεραπεία ουσιοεξάρτησης, κυρίως με τη μορφή θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών. Σε αυτή τη σελίδα, μπορείτε να βρείτε την πιο πρόσφατη ανάλυση σχετικά με την παροχή θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών στην Ευρώπη, καθώς και βασικά στοιχεία σχετικά με την κάλυψη, τον αριθμό των ατόμων που υποβάλλονται σε θεραπεία και τις οδούς παραπομπής σε θεραπεία.
Η σελίδα αυτή αποτελεί μέρος της Ευρωπαϊκής έκθεσης για τα ναρκωτικά 2025, της ετήσιας επισκόπησης του EUDA σχετικά με την κατάσταση των ναρκωτικών στην Ευρώπη.
Τελευταία επικαιροποίηση: 5 Ιουνίου 2025
Η πρόσβαση σε θεραπεία απεξάρτησης από οπιοειδή παραμένει χαμηλή σε ορισμένες χώρες της ΕΕ, καθώς ανακύπτουν νέες προκλήσεις
Ενώ περισσότερα άτομα αναζητούν πλέον βοήθεια για την αντιμετώπιση των προβλημάτων με τα ναρκωτικά, η μακρά διάρκεια της θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών σημαίνει ότι τα άτομα που τη λαμβάνουν αντιπροσωπεύουν σημαντικό ποσοστό των πόρων που επενδύονται στις υπηρεσίες θεραπείας απεξάρτησης σε πολλές χώρες. Παρά το γεγονός αυτό, η πρόσβαση σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών ποικίλλει στην Ευρωπαϊκή Ένωση και σε ορισμένες χώρες είναι ανεπαρκής. Επιπλέον, η αντιμετώπιση της εξάρτησης από τα οπιοειδή δυσχεραίνεται περαιτέρω από τις αναδυόμενες μεταβολές στην αγορά των οπιοειδών, τις πιθανές επιπτώσεις στη βελτιστοποίηση της θεραπείας και τις προκλήσεις που σχετίζονται με το εργατικό δυναμικό των θεραπευτικών συστημάτων.
Εκτιμάται ότι 1,7 εκατομμύρια άτομα έλαβαν θεραπεία για προβλήματα που σχετίζονταν με τη χρήση παράνομων ουσιών στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2023 (2,1 εκατομμύρια, συμπεριλαμβανομένης της Νορβηγίας και της Τουρκίας). Η θεραπεία σε εξειδικευμένα θεραπευτικά κέντρα περιλαμβάνει ένα φάσμα ιατρικών (συμπεριλαμβανομένων των φαρμακολογικών), ψυχολογικών, κοινωνικών και συμπεριφορικών προσεγγίσεων για τη διακοπή ή τη μείωση της χρήσης ναρκωτικών. Συνολικά, εκτιμάται ότι μισό εκατομμύριο χρήστες οπιοειδών υψηλού κινδύνου στην Ευρωπαϊκή Ένωση έλαβαν κάποια μορφή θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών, η οποία παραμένει η κύρια φαρμακολογική θεραπευτική προσέγγιση για τα άτομα με εξάρτηση από οπιοειδή και μπορεί να συνδυάζεται με ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις.
Οι στόχοι και τα αποτελέσματα της θεραπείας μπορεί να διαφέρουν σημαντικά, ανάλογα με το είδος της παρέμβασης και τις ανάγκες του χρήστη. Οι στόχοι της θεραπείας μπορεί να κυμαίνονται από την αποχή ή τη μείωση της χρήσης παράνομων ουσιών έως την πρόληψη των βλαβών, την κοινωνική επανένταξη και την αποκατάσταση.
Οι πρόσφατες οδηγίες του EUDA και του ECDC σχετικά με την πρόληψη και τον έλεγχο των λοιμωδών νοσημάτων μεταξύ των ατόμων που κάνουν ενέσιμη χρήση ναρκωτικών συνιστούν την παροχή θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών, τόσο στην κοινότητα όσο και στις φυλακές, για την πρόληψη της μετάδοσης του HCV και του HIV καθώς και για τη μείωση της επικίνδυνης συμπεριφοράς και της συχνότητας ενέσιμης χρήσης. Οι οδηγίες συνιστούν επίσης την παροχή αποστειρωμένου εξοπλισμού ενέσιμης χρήσης παράλληλα με τη θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών για τη μεγιστοποίηση της κάλυψης και της αποτελεσματικότητας των παρεμβάσεων μεταξύ των ατόμων που κάνουν ενέσιμη χρήση οπιοειδών (βλ. επίσης Ενέσιμη χρήση ναρκωτικών – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη και Λοιμώδη νοσήματα που συνδέονται με τα ναρκωτικά – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη).
Ωστόσο, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των χωρών όσον αφορά τις συνθήκες και τη μορφή με την οποία παρέχεται η θεραπεία και τον βαθμό στον οποίο η διαθεσιμότητα θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών επαρκεί για να καλύψει τις ανάγκες όσων χρειάζονται αυτή τη μορφή περίθαλψης. Η παροχή θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών εξακολουθεί να είναι ανεπαρκής και κάτω από τα επίπεδα που συνιστά ο ΠΟΥ σε ορισμένα κράτη μέλη της ΕΕ τα οποία αναφέρουν υψηλή επικράτηση της υψηλού κινδύνου χρήσης οπιοειδών (βλ. Βασικά δεδομένα και τάσεις, κατωτέρω).
Η ισορροπία μεταξύ των υπηρεσιών εξωτερικής παραμονής και εσωτερικής διαμονής στο πλαίσιο κάθε εθνικού θεραπευτικού συστήματος διαφέρει επίσης σημαντικά από χώρα σε χώρα. Περίπου το 13% της θεραπείας ουσιοεξάρτησης στην Ευρώπη παρέχεται σε πλαίσια εσωτερικής διαμονής των θεραπευόμενων, κυρίως σε κέντρα εσωτερικής παραμονής ενταγμένα σε νοσοκομεία, όπως ψυχιατρεία, αλλά και σε θεραπευτικές κοινότητες και, σε ορισμένες χώρες, σε εξειδικευμένα κέντρα εσωτερικής παραμονής σε φυλακές. Συνολικά, ωστόσο, η θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών παρέχεται κυρίως σε πλαίσια εξωτερικής παραμονής. Στην κατηγορία αυτή μπορεί να περιλαμβάνονται εξειδικευμένα κέντρα ουσιοεξάρτησης, υπηρεσίες άμεσης πρόσβασης και κέντρα πρωτοβάθμιας υγειονομικής περίθαλψης, στα οποία μπορεί να περιλαμβάνονται και τα ιατρεία γενικών ιατρών. Ορισμένες χώρες θέσπισαν επίσης πιο ευέλικτες επιλογές θεραπείας σε κέντρο εξωτερικής παραμονής κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, και πολλές από αυτές εξακολουθούν να εφαρμόζονται. Επιπλέον, μικρός αριθμός χωρών άρχισε να παρέχει νέους τρόπους χορήγησης της θεραπείας, π.χ. σκευάσματα βουπρενορφίνης παρατεταμένης αποδέσμευσης, επιτρέποντας στους χρήστες να συνεχίσουν να λαμβάνουν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών με μία μόνο ένεση μηνιαίως. Παρότι απαιτείται περισσότερη έρευνα, νέα στοιχεία υποδεικνύουν ότι αυτή η μέθοδος μπορεί να συμβάλει στην ελάφρυνση της πίεσης που ασκείται στους συνταγογραφούντες ιατρούς, μειώνοντας τον αριθμό των επισκέψεων που χρειάζεται κάθε χρήστης, και μπορεί επίσης να στηρίξει την επέκταση της κάλυψης σε αγροτικές ή απομακρυσμένες περιοχές. Η ποικιλομορφία των παρόχων, ανεξάρτητα από τη φαρμακευτική αγωγή, αποτελεί πρόκληση για την παρακολούθηση της παροχής θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών και των χαρακτηριστικών των χρηστών. Σε ορισμένες χώρες, υπάρχουν ενδείξεις μείωσης του εργατικού δυναμικού που απασχολείται σε προγράμματα απεξάρτησης. Ορισμένα μέλη αυτού του προσωπικού, π.χ. γενικοί ιατροί, δεν αντικαθίστανται όταν συνταξιοδοτούνται ή αποχωρούν από την υπηρεσία, γεγονός που θέτει σε δοκιμασία την ικανότητα των θεραπευτικών συστημάτων να παρέχουν περίθαλψη.
Οι χρήστες οπιοειδών που λαμβάνουν θεραπεία έχουν σήμερα πιο σύνθετες ανάγκες
Ο μακροχρόνιος χαρακτήρας της προβληματικής χρήσης οπιοειδών υπογραμμίζεται από τα διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τα χαρακτηριστικά των ατόμων που λαμβάνουν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών. Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι η ευρωπαϊκή κοόρτη των ατόμων που αντιμετώπισαν προβλήματα με την ηρωίνη γηράσκει. Αυτό καταδεικνύεται από το γεγονός ότι σχεδόν το 70 % των χρηστών σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών είναι σήμερα ηλικίας 40 ετών και άνω, ενώ λιγότερο από το 10 % είναι κάτω των 30 ετών. Αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις στην παροχή και στο κόστος των υπηρεσιών, καθώς οι πάροχοι πρέπει πλέον να καλύπτουν ένα πιο πολύπλοκο σύνολο αναγκών υγειονομικής περίθαλψης ενός πληθυσμού που καθίσταται ολοένα και πιο ευάλωτος. Σημαντικό στοιχείο εδώ είναι η ανάγκη να διασφαλιστεί η ύπαρξη αποτελεσματικών τρόπων παραπομπής σε πιο γενικές υπηρεσίες που παρέχουν θεραπεία για άλλες παθήσεις που σχετίζονται με τη διαδικασία της γήρανσης. Αυτό καθίσταται ολοένα και πιο απαραίτητο για τη στήριξη των ηλικιωμένων χρηστών που ακολουθούν θεραπεία με οπιοειδή και χρειάζονται γηριατρική φροντίδα λόγω των μακροχρόνιων επιπτώσεων της χρήσης παράνομων ουσιών, αλλά και του καπνού και του αλκοόλ, στη σωματική τους υγεία. Η θεραπεία αυτής της περιθωριοποιημένης ομάδας πρέπει επίσης να ανταποκρίνεται σε ένα σύνθετο και συχνά παγιωμένο σύνολο προβλημάτων που σχετίζονται με θέματα ψυχικής υγείας, κοινωνικής απομόνωσης, απασχόλησης και στέγασης. Η ανάπτυξη ολοκληρωμένων, πολυεπιστημονικών και ηλικιακά εξειδικευμένων ανά ηλικία υπηρεσιών φροντίδας για τη συγκεκριμένη ομάδα θα εξακολουθήσει να αποτελεί σημαντικό μέλημα της πολιτικής και των παρεχόμενων υπηρεσιών, καθώς τα δημογραφικά χαρακτηριστικά της χρήσης οπιοειδών στην Ευρώπη συνεχίζουν να αλλάζουν.
Η πολλαπλή χρήση ουσιών και η εμφάνιση εξαιρετικά δραστικών νέων συνθετικών οπιοειδών στις τοπικές αγορές ναρκωτικών ουσιών μπορεί να αυξήσει τους κινδύνους από τη χρήση οπιοειδών, ιδίως για τους ηλικιωμένους και τα άτομα με σύνθετες ανάγκες υγειονομικής περίθαλψης. Καθώς τα νέα συνθετικά οπιοειδή υψηλής δραστικότητας αποτελούν πιο πάγιο χαρακτηριστικό των αγορών ναρκωτικών ουσιών, απαιτείται περισσότερη έρευνα για να προσδιοριστεί εάν απαιτούνται προσαρμογές προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι τρέχουσες προσεγγίσεις για την παροχή θεραπείας με αγωνιστές οπιοειδών παραμένουν οι βέλτιστες. Προβληματισμό προκαλεί η συνεχιζόμενη παρουσία φαιντανύλης, καρφαιντανύλης και νιταζενίων σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες. Επιπλέον, η εξελισσόμενη κατάσταση όσον αφορά την ηρωίνη που διακινείται στην Ευρώπη από το Αφγανιστάν έχει αυξήσει περαιτέρω την αβεβαιότητα σχετικά με την αξιολόγηση των ευρωπαϊκών αγορών ναρκωτικών. Αν μειωθεί η διαθεσιμότητα ηρωίνης στην Ευρώπη, μία από τις συνέπειες μπορεί να είναι η αύξηση της ανάγκης για φροντίδα των ατόμων που χρησιμοποιούν οπιοειδή υψηλής δραστικότητας. Αυτό εγείρει το ερώτημα των επιλογών που έχουν στη διάθεσή τους τα συστήματα θεραπείας ουσιοεξάρτησης για να βοηθήσουν τους εξαρτημένους από τις ουσίες αυτές. Παρότι η κλινική πρακτική στην Αμερική αρχίζει να παρέχει πληροφορίες σχετικά με τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν η μεθαδόνη και η βουπρενορφίνη στη θεραπεία ενός πληθυσμού που έχει στραφεί από την ηρωίνη στη φαιντανύλη, επί του παρόντος δεν υπάρχουν τεκμηριωμένα πρωτόκολλα. Απαιτείται πολιτική και οικονομική στήριξη για περαιτέρω έρευνα, ιδίως τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες δοκιμές, προκειμένου να διαπιστωθεί η δυνητική χρησιμότητα νέων προσεγγίσεων με τα υπάρχοντα φάρμακα στα συστήματα θεραπείας.
Ο αριθμός των νεότερων ατόμων που λαμβάνουν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών παραμένει σχετικά χαμηλός και σταθερός. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από το μικρότερο ποσοστό έναρξης της χρήσης οπιοειδών στους νέους και από τη γήρανση του πληθυσμού των χρηστών που λαμβάνουν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών. Ωστόσο, σχετικά υψηλό ποσοστό περιστατικών θανατηφόρου υπερβολικής δόσης που σχετίζονται με οπιοειδή σε άτομα ηλικίας κάτω των 30 ετών αναφέρεται από ορισμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, της Αυστρίας και της Φινλανδίας. Αυτό μπορεί να υποδηλώνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν εμπόδια στην πρόσβαση σε θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών για τη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα (βλ. Θάνατοι που οφείλονται στα ναρκωτικά – η τρέχουσα κατάσταση στην Ευρώπη). Στα εμπόδια μπορεί να περιλαμβάνονται τα χαμηλά ποσοστά παραμονής των νέων στη θεραπεία, οι αρνητικές αντιλήψεις για τη θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών, η απροθυμία συνταγογράφησης από ορισμένους παρόχους υπηρεσιών υγείας, και η έλλειψη πλαισίων θεραπείας κατάλληλων για την ηλικία των χρηστών.
Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις υγειονομικές και κοινωνικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της χρήσης οπιοειδών, μεταξύ άλλων για τα μεγαλύτερης ηλικίας άτομα, μπορείτε να βρείτε στη δημοσίευση του EUDA Health and social responses to drug problems: A European guide (Υγειονομικές και κοινωνικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων των χρηστών Ευρωπαϊκός οδηγός:
Βασικά στοιχεία και τάσεις
Αριθμός ατόμων σε θεραπεία
- Συνολικά, θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών έλαβε πάνω από το ήμισυ των εκτιμώμενων 860 000 χρηστών οπιοειδών υψηλού κινδύνου στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2023, δηλαδή 511 000 άτομα (523 000 μαζί με τη Νορβηγία και την Τουρκία) (Γράφημα 12.1). Ωστόσο, υπάρχουν διαφορές μεταξύ των χωρών. Στις χώρες που διαθέτουν συγκρίσιμα στοιχεία από το 2012 ή το 2013, καταγράφεται γενικά αύξηση της κάλυψης. Ωστόσο, τα επίπεδα της παρεχόμενης θεραπείας παραμένουν χαμηλά και ανεπαρκή σε ορισμένες χώρες που εκτιμάται ότι έχουν σημαντικό αριθμό προβληματικών χρηστών οπιοειδών υψηλού κινδύνου, όπως η Λετονία, η Λιθουανία, η Πολωνία, η Ρουμανία και η Σλοβακία (Γράφημα 12.2).
- Τα δεδομένα από τις χώρες που ανέφεραν αδιαλείπτως τους χρήστες που έλαβαν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών μεταξύ 2013 και 2023 παρουσιάζουν μια συνολική σταθερή τάση στα επίπεδα θεραπείας κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, με μικρή διακύμανση στον αριθμό των χρηστών που έλαβαν αυτή τη θεραπεία. Οι λόγοι αυτής της σταθερότητας ποικίλλουν. Σε χώρες με υψηλά ποσοστά προγραμμάτων θεραπείας, μπορεί να αντικατοπτρίζει τη συχνά χρόνια, υποτροπιάζουσα φύση της εξάρτησης από οπιοειδή και την ανάγκη για θεραπεία για παρατεταμένο χρονικό διάστημα, ενώ σε άλλες χώρες (π.χ. Λετονία), μπορεί να αντικατοπτρίζει τη περιορισμένη ικανότητα των συστημάτων θεραπείας.
- Σε ορισμένες χώρες, ο αριθμός των ατόμων που λάμβαναν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών αυξήθηκε, αντικατοπτρίζοντας την αυξημένη παροχή θεραπείας, καθώς 10 χώρες αναφέρουν αύξηση μεταξύ 2018 και 2023, συμπεριλαμβανομένων της Φινλανδίας (75 %), της Πολωνίας (50 %), της Κύπρου (20 %), της Σουηδίας (16 %) και της Μάλτας (15 %).
#EMBED-edr25-oat-figure-12.1#
#EMBED-edr25-oat-figure-12.2#
Διαδρομές των χρηστών σε θεραπεία
- Η οικειοθελής παραπομπή παραμένει ο συνηθέστερος τρόπος έναρξης εξειδικευμένης θεραπείας ουσιοεξάρτησης για τους χρήστες οπιοειδών. Η συγκεκριμένη μορφή παραπομπής, η οποία περιλαμβάνει επίσης την παραπομπή από συγγενείς ή φίλους, αντιπροσώπευε περίπου τα δύο τρίτα (64 %) των ατόμων με προβλήματα λόγω κύριας χρήσης οπιοειδών που ξεκίνησαν εξειδικευμένη θεραπεία ουσιοεξάρτησης στην Ευρώπη το 2023. Περισσότεροι από το ένα πέμπτο (23 %) των χρηστών παραπέμφθηκαν από υγειονομικές, εκπαιδευτικές και κοινωνικές υπηρεσίες, μη εξαιρουμένων άλλων θεραπευτικών κέντρων, ενώ ποσοστό 7 % παραπέμφθηκαν από το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης.
Φαρμακευτική αγωγή με αγωνιστές οπιοειδών
- Το 2023 αναφέρθηκε από 25 χώρες χορήγηση περισσότερων του ενός φαρμάκων για θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών. Η μεθαδόνη είναι η πιο συχνά συνταγογραφούμενη φαρμακευτική αγωγή, την οποία λαμβάνουν περισσότεροι από τους μισούς (55 %) χρήστες που ακολουθούν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ένα άλλο 35 % ακολουθεί θεραπεία με φάρμακα που βασίζονται στη βουπρενορφίνη, η οποία είναι το κύριο φάρμακο που αναφέρεται ότι χρησιμοποιείται σε 9 χώρες. Άλλες ουσίες υποκατάστασης, όπως η μορφίνη βραδείας αποδέσμευσης ή η διακετυλομορφίνη (ηρωίνη), συνταγογραφούνται πιο σπάνια και λαμβάνονται από το 10 % των χρηστών που ακολουθούν θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών στην Ευρώπη. Επτά χώρες έχουν αναφέρει παροχή υποβοηθούμενης θεραπείας με ηρωίνη, εάν συμπεριληφθούν και τα πιλοτικά προγράμματα που έχουν διακοπεί.
- Πέντε χώρες αναφέρουν χρήση νεότερων σκευασμάτων βουπρενορφίνης: ενέσιμο διάλυμα παρατεταμένης αποδέσμευσης και υποδόριο εμφύτευμα. Τα εν λόγω σκευάσματα έλαβαν άδεια κυκλοφορίας, η οποία ισχύει σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, το 2018 και το 2019, αντίστοιχα.
Εναλλακτικές θεραπευτικές επιλογές
- Οι χρήστες οπιοειδών σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες έχουν στη διάθεσή τους και άλλες θεραπευτικές επιλογές, αν και λιγότερο διαδεδομένες από τη θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών. Στις 11 χώρες για τις οποίες υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία το 2023, ποσοστό μεταξύ 3 % και 47 % του συνόλου των χρηστών οπιοειδών που ακολουθούν θεραπεία επωφελείται από παρεμβάσεις που δεν χαρακτηρίζονται ως θεραπεία με αγωνιστές οπιοειδών, όπως η ιατρικά υποβοηθούμενη αποτοξίνωση και οι παρεμβάσεις που αποσκοπούν σε αποχή σε πλαίσια εξωτερικής παραμονής και εσωτερικής διαμονής.
Πρωτογενή δεδομένα
Τα δεδομένα που χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία των γραφημάτων και των διαγραμμάτων της παρούσας σελίδας είναι διαθέσιμα στη συνέχεια.
Το πλήρες σύνολο των πρωτογενών δεδομένων για την Ευρωπαϊκή έκθεση για τα ναρκωτικά 2025, συμπεριλαμβανομένων των μεταδεδομένων και των μεθοδολογικών σημειώσεων, διατίθεται στον κατάλογο δεδομένων μας.
Ένα υποσύνολο αυτών των δεδομένων, το οποίο χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία ενημερωτικών γραφημάτων, διαγραμμάτων και παρόμοιων στοιχείων σε αυτήν τη σελίδα, παρατίθεται στη συνέχεια.
