Zgony związane z narkotykami – obecna sytuacja w Europie (Europejski raport narkotykowy 2025)

Oszacowanie śmiertelności związanej z używaniem narkotyków ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia wpływu używania narkotyków na zdrowie publiczne i tego, jak może się ono zmieniać w czasie. Na tej stronie zamieszczono najnowszą analizę zgonów związanych z narkotykami w Europie, między innymi najważniejsze dane dotyczące zgonów z powodu przedawkowania oraz przyczyniających się do nich substancji. 

Strona ta stanowi część Europejskiego raportu narkotykowego 2025 – corocznego przeglądu sytuacji narkotykowej w Europie sporządzonego przez EUDA.

Table of contents/Search

Table of contents/Search

Search within the book

Operator

Any match

Exact term match only

Select any filter and click on Search to see results

Close

Ostatnia aktualizacja: 5 czerwca 2025 r.

Poprawa reakcji na śmiertelność związaną z narkotykami wymaga lepszego wglądu w czynniki kształtujące tendencje

Oszacowanie śmiertelności związanej z używaniem narkotyków ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia wpływu używania narkotyków na zdrowie publiczne i tego, jak może się ono zmieniać w czasie. Zrozumienie czynników wpływających na tendencje w tym obszarze również prawdopodobnie będzie miało kluczowe znaczenie dla opracowania skutecznych reakcji. Mimo postępów, jakie odnotowano w ciągu ostatniej dekady, informacje, którymi obecnie dysponujemy są nadal w znacznym stopniu ograniczone, co z kolei utrudnia opracowywanie zarówno polityki, jak i reakcji.

Termin „zgony związane z narkotykami” jest używany w odniesieniu do wskaźnika, który ma na celu uchwycenie tych zgonów, które można bezpośrednio przypisać używaniu środków odurzających, czasami określanych jako zgony spowodowane przedawkowaniem narkotyków. Należy zauważyć, że dane szacunkowe dotyczące zgonów związanych z narkotykami stanowią jedynie część ogólnej śmiertelności związanej z używaniem narkotyków. Nie obejmują śmiertelności w wyniku wypadków samochodowych i innych, przemocy, samobójstw z przyczyn innych niż zatrucie narkotykami lub przewlekłych chorób, w których używanie narkotyków mogło odegrać rolę. Istnieje zatem potrzeba poszerzenia naszej wiedzy w tych innych ważnych obszarach śmiertelności związanej z używaniem narkotyków poprzez badania kohortowe i inne metody.

Pomimo tych ograniczeń ocena zgonów związanych z narkotykami pozostaje kluczowym narzędziem służącym do zrozumienia szkód, jakie może powodować używanie nielegalnych środków odurzających. Jest ona jednak trudna do zinterpretowania ze względu na kwestie metodologiczne, dostępność danych i ich jakość. Jest to szczególnie ważne w przypadku interpretacji najnowszych tendencji dotyczących zgonów związanych narkotykami, w przypadku których dane za ostatni rok sprawozdawczy (2023 r.) są dostępne tylko dla 21 z 29 krajów objętych tym wskaźnikiem, a zatem aby uzyskać ogólną szacunkową wartość dla UE, konieczne jest obliczenie wartości szacunkowych. Biorąc pod uwagę szybkość, z jaką mogą pojawiać się nowe zagrożenia narkotykowe, poprawa terminowości i kompletności danych w tym obszarze jest istotnym priorytetem na przyszłość.

Należy również zauważyć, że ze względów metodologicznych liczba zidentyfikowanych zgonów związanych z narkotykami prawdopodobnie stanowi szacunki minimalne. Oprócz tego sprawozdawczość różni się w poszczególnych krajach, co oznacza, że porównania między krajami należy dokonywać z zachowaniem ostrożności. Ponadto brak szczegółowych informacji toksykologicznych w niektórych krajach oznacza, że nasza ogólna wiedza na temat roli, jaką różne środki odurzające odgrywają w zwiększaniu wskaźników zgonów związanych z narkotykami na przestrzeni czasu, jest ograniczona. Brak szczegółowych informacji toksykologicznych może również utrudniać zrozumienie roli, jaką odgrywają różne narkotyki stosowane łącznie. Większość przypadków przedawkowania ze skutkiem śmiertelnym wiąże się z politoksykomanią, a wzorce używania narkotyków stają się coraz bardziej złożone, rośnie również potrzeba głębszego zrozumienia, w jaki sposób zmiany we wzorcach politoksykomanii wpływają na śmiertelność. Utworzenie EUDA wzmocniło zdolność do szybkiej oceny zagrożeń, wczesnego ostrzegania i wydawania alertów, a także środki wsparcia mające na celu poprawę rutynowych zdolności sprawozdawczych w tym obszarze. Co ważne, EUDA będzie koordynować sieć laboratoriów kryminalistycznych i toksykologicznych, zwiększając zdolność analityczną służącą monitorowaniu wpływu różnych narkotyków i ich kombinacji na tendencje dotyczące śmiertelności.

Wzorce politoksykomaniii są powiązane z większością zgonów związanych z narkotykami

W 2023 r. liczba zgłoszonych zgonów związanych z narkotykami nieznacznie wzrosła w niektórych państwach członkowskich UE, a w innych spadła. Wstępne ogólne szacunki dotyczące prawie 7500 zgonów związanych z narkotykami w 2023 r. stanowią niewielki wzrost w stosunku do zrewidowanych danych za 2022 r., ale wartość tę należy interpretować z ostrożnością, ponieważ wiele krajów o dużej liczbie ludności nie przekazało jeszcze danych, a do obliczenia tej wstępnej całkowitej liczby wykorzystano wartości szacunkowe. Największy wzrost liczby zgonów związanych z narkotykami w 2023 r. zgłosiły Niemcy, Łotwa, Finlandia, Norwegia i Turcja.

Z dostępnych informacji wyraźnie wynika, że opioidy – przeważnie używane wraz z innymi substancjami – pozostają grupą substancji najczęściej przyczyniających się do zgonów związanych z narkotykami. Choć ogólnie trendy dotyczące zgonów, których przyczyn upatruje się w opioidach, pozostają stabilne, to odsetek zgonów w starszej grupie wiekowej rośnie. Szacuje się, że heroina miała związek z nieco mniejszą liczbą zgonów w Unii Europejskiej w 2023 r., około 1200 (1300 w 2022 r.), co stanowi minimalny szacunek oparty na danych z 18 państw członkowskich UE, które dysponowały danymi z obu lat. W niektórych krajach Europy Zachodniej heroina pozostaje narkotykiem powszechnie identyfikowanym jako występujący w przypadku zgonów związanych z opioidami. Dostępne dane wskazują jednak, że heroina jest obecna w większości zgonów spowodowanych przedawkowaniem w zaledwie kilku krajach, a ważną rolę odgrywają obecnie zarówno inne opioidy, jak i inne narkotyki. Opioidy inne niż heroina, w tym metadon oraz w mniejszym stopniu buprenorfina, leki przeciwbólowe zawierające opioidy i inne opioidy syntetyczne w niektórych krajach są związane ze znacznym odsetkiem zgonów spowodowanych przedawkowaniem.

Choć nie są dostępne szczegółowe informacje toksykologiczne dotyczące wszystkich przypadków zgonów, to istniejące dane wskazują, że normą jest zatrucie w kontekście politoksykomanii. W przypadku dostępności szczegółowych informacji toksykologicznych zwykle zgłasza się w nich obecność wielu substancji. Chociaż wiele krajów zgłasza poszczególne narkotyki zidentyfikowane w badaniach toksykologicznych przeprowadzonych post mortem, niewiele krajów podaje informacje na temat ich kombinacji oraz liczby zgonów związanych z mieszankami narkotyków. Analiza danych dotyczących przypadków zgonów z Austrii, Słowenii i Norwegii z 2023 r. ujawnia bardziej szczegółowy obraz, wskazując na przykład, że większość zgonów związanych z narkotykami była spowodowana używaniem wielu substancji. Ogólnie najczęściej wymienianą grupą wykrywanych narkotyków pozostały opioidy, a niektóre przypadki zgonów związanych z opioidami obejmowały heroinę. Heroinę rzadko wykrywano samodzielnie lub z samym alkoholem, a większość przypadków związanych z heroiną obejmowała różne kombinacje substancji (wykres 11.1). Często wykrywano również alkohol, zarówno samodzielnie, jak i w połączeniu z heroiną lub innymi substancjami, a także benzodiazepiny. W Danii, Austrii, Słowenii i w Finlandii w 2023 r. benzodiazepiny powiązano z ponad połową zgonów związanych z narkotykami.

Dane dotyczące śmiertelności związanej z narkotykami wskazują również na starzenie się populacji osób używających opioidów w Europie, a większość przypadków śmiertelności związanej z używaniem narkotyków dotyczy zazwyczaj mężczyzn w wieku 40 lat lub starszych. Świadczy o tym także ponad dwukrotny wzrost liczby zgonów związanych z narkotykami wśród osób w wieku od 50–64 lat w latach 2013–2023.

Dostępne dane sugerują również, że w niektórych krajach rośnie liczba zgonów związanych z używaniem substancji pobudzających, choć należy tu poczynić istotne zastrzeżenia. Możliwe jest zwłaszcza, że zgony spowodowane substancjami pobudzającymi nie są odpowiednio często zgłaszane. Substancje pobudzające są też nierzadko powiązane ze zgonami, w których stwierdzono także obecność innych narkotyków, w tym opioidów. Istnieją również informacje sugerujące, że substancje pobudzające częściej związane są ze zgonami zgłaszanymi wśród młodszych kohort wiekowych.

Przedawkowanie i zgony związane z opioidami syntetycznymi pozostają problemem

Silne syntetyczne opioidy, takie jak pochodna fentanylu, karfentanyl, i opioidy nitazenowe, bywają kojarzone z niektórymi ogniskami zatruć ze skutkiem śmiertelnym i bez skutku śmiertelnego w Europie. Jednakże, z wyjątkiem niektórych krajów bałtyckich, narkotyki te nie zajmują obecnie znaczącego miejsca w rutynowych danych dostępnych na poziomie UE. Niemniej jednak rozwój sytuacji w tym obszarze budzi niepokój, ponieważ substancje te mogą w przyszłości negatywnie oddziaływać na zdrowie publiczne w Europie.

Opioidy nitazenowe były przyczyną lokalnych ognisk zatruć w Irlandii w latach 2023 i 2024 oraz we Francji w 2023 r. W Irlandii nitazeny były sprzedawane jako heroina w 2023 r., a jako benzodiazepiny w 2024 r., co doprowadziło do niezamierzonej konsumpcji i wielokrotnych przedawkowań (zob. Nowe substancje psychoaktywne – obecna sytuacja w Europie). W 2023 r. we Francji, a w 2024 r. w Niemczech odnotowano skupiska zgonów i ostrych zatruć związane ze stosowaniem nitazenów. W Szwecji od stycznia 2023 r. do września 2024 r. zgłoszono ponad 30 zgonów związanych z metonitazenem, średnio więcej niż jeden miesięcznie, a następnie odnotowano ich spadek jesienią 2024 r. W Norwegii od czerwca 2023 r. do sierpnia 2024 r. zarejestrowano 34 zgony związane z nitazenami (głównie metonitazenem), czyli średnio ponad 2 miesięcznie, zanim od września 2024 r. liczba ta gwałtownie spadła. Metonitazen został wykryty w podrobionych tabletkach dostępnych na receptę. Działania podjęte w 2024 r. obejmowały ostrzeżenia medialne, ostrzeżenia krajowe, zwiększenie dostępu do naloksonu, priorytetowe traktowanie nitazenów w klasyfikacji narkotyków oraz wzmożenie działań policji wymierzonych w sprzedawców internetowych. Istnieją obawy, że opioidy nitazenowe, ze względu na dużą siłę działania i efekt nowości, mogą nie być rutynowo wykrywane w powszechnie stosowanych procedurach w ramach pośmiertnych badań toksykologicznych. Rodzi to prawdopodobieństwo, że liczba zgłaszanych zgonów może być niedoszacowana. Pewne dowody na to można znaleźć w krajach regionu bałtyckiego, gdzie udoskonalenie metod testowania doprowadziło do wzrostu wykrywalności tych substancji. W Estonii liczba zgonów związanych z narkotykami wzrosła z 82 przypadków w 2022 r. do 119 w 2023 r., co odpowiada wskaźnikowi śmiertelności związanej z narkotykami wynoszącemu 135 na milion mieszkańców (w grupie wiekowej 15–64 lat), czyli sześciokrotnie więcej niż wynosi średnia w UE. Nitazeny, głównie metonitazen i protonitazen, miały związek z ponad połową (52%) tych zgonów. Na Łotwie zarówno w statystykach krajowych, jak i rejestrach medycyny sądowej wstępnie odnotowano wzrost ogólnej liczby zgonów spowodowanych narkotykami, z 63 w 2022 r. do 154 w 2023 r., co odpowiada wskaźnikowi śmiertelności związanej z narkotykami wynoszącemu 130 na milion mieszkańców (w grupie wiekowej 15–64 lat), czyli ponad pięciokrotnie (5,3) więcej niż wynosi średnia w UE. Nitazeny wykryto w 101 (66%) z tych przypadków, co spowodowało wzrost. Chociaż w 2022 r. nie było możliwości przeprowadzenia systematycznych badań na obecność nitazenów, odnotowano gwałtowny wzrost liczby przypadków ostrego zatrucia narkotykami związanego z opioidami (z około 2400 w 2022 r. do ponad 4000 w 2023 r.). Nieoficjalne doniesienia personelu klinicznego sugerujące, że konieczne było zastosowanie większych dawek naloksonu, wzbudzają obawy, że w grę mogły wchodzić syntetyczne opioidy. Od 2019 r. co najmniej 21 państw zgłosiło obecność nitazenów w systemie wczesnego ostrzegania o nowych substancjach psychoaktywnych, który obecnie monitoruje 22 różne nitazeny.

Interwencje konieczne w celu rozwiązania problemu celowego samookaleczenia poprzez zatrucie

Ustalenie motywów osoby, która zmarła wskutek przedawkowania środka odurzającego, może być trudne. Wiele zgonów z przedawkowania jest zgłaszanych jako przypadkowe, a w pozostałych motywy pozostają nieokreślone. Jednak w niektórych krajach dostępnych jest więcej informacji na temat zamiaru przedawkowania, a stosunkowo duży odsetek zgłoszonych zgonów spowodowanych przedawkowaniem (w sumie 1 na 8) sklasyfikowano w latach 2022 i 2023 jako celowe (czyli z zamiarem samobójczym). Najnowsze dostępne dane pokazują, że we wszystkich państwach członkowskich UE, z wyjątkiem Malty i Norwegii, odsetek zgonów spowodowanych przedawkowaniem z zamiarem samobójczym był wyższy wśród kobiet. W Niderlandach i Szwecji w latach 2022–2023 ponad jedna trzecia zgłoszonych zgonów związanych z przedawkowaniem wśród kobiet została sklasyfikowana jako przedawkowania z zamiarem samobójczym. W tym samym okresie w Danii, na Węgrzech, w Polsce, Słowenii i Finlandii odnotowano zamiar samobójczy u co najmniej co piątej kobiety zmarłej w wyniku przedawkowania. Ustalenia te wskazują na potrzebę interwencji wymierzonych przeciwko celowym samookaleczeniu i zamiarom samobójczym wśród osób używających narkotyków, zwłaszcza w celu rozpoznania ryzyka, na jakie narażone są kobiety w tym kontekście.

Konieczność zwiększenia skali usług w celu zapobiegania przedawkowaniom opioidów i zgonom

Działania mające na celu zmniejszenie liczby zgonów związanych z opioidami obejmują interwencje służące przede wszystkim zapobieganiu przedawkowaniu oraz te, które skupiają się na zapobieganiu zgonom w przypadku przedawkowania (wykres 11.2). Zmiany zarówno populacji osób dożylnie używających opioidów, jak i rodzajów używanych substancji stwarzają nowe i rosnące wyzwania dla interwencji mających zredukować liczbę zgonów z przedawkowania. Są to wyzwania związane z opracowaniem zróżnicowanych programów dostosowanych do potrzeb różnych grup, a w szczególności z uwrażliwieniem na konieczność dostosowania świadczeń do potrzeb różnych kohort wiekowych. Objęcie leczeniem agonistami receptorów opioidowych jest wyraźnie wskazane jako czynnik chroniący przed przedawkowaniem opioidów i niektórymi innymi przyczynami zgonów, jednak w wielu państwach członkowskich UE nadal występują problemy z zasięgiem i dostępnością tej terapii, które nie osiągają poziomów zalecanych przez Światową Organizację Zdrowia w odniesieniu do szacowanych potrzeb.

Rosnąca liczba dowodów potwierdza też, że zwiększona dostępność leczenia z zastosowaniem antagonistów receptorów opioidowych może odegrać istotną rolę w zapobieganiu przedawkowaniom ze skutkiem śmiertelnym. Również w tym przypadku zakres dostępności zmienia się jednak między poszczególnymi państwami oraz w ich obrębie. Do 2023 r. 15 państw europejskich zgłosiło wdrożenie programów udostępniania naloksonu, w tym projektów pilotażowych, w celu zapobiegania zgonom z przedawkowania. Zmieniające się wzorce konsumpcji oraz dostępność różnych postaci naloksonu, zarówno leku do wstrzykiwań, jak i aerozolu do nosa, mogą obecnie wymagać od służb przeglądu dotychczasowych protokołów podawania naloksonu z myślą o zapewnieniu odpowiedniego dostępu i stosowania dostępnych produktów. Przedawkowanie silnych syntetycznych opioidów, takich jak nitazeny lub pochodne fentanylu, może stanowić wyzwanie dla ratowania życia. W warunkach klinicznych wytyczne z 2024 r. potwierdzają, że początkowe postępowanie w przypadku ostrego zatrucia opioidami pozostaje bez zmian, a zalecanym podejściem nadal jest podawanie naloksonu w dawkach dostosowanych do stanu pacjenta. W placówkach pozaszpitalnych, w tym w programach udostępniania naloksonu do użytku domowego, może być konieczne podanie więcej niż jednej dawki. W takich przypadkach w wytycznych zaleca się osobom postronnym stopniowe podawanie dawek, ocenę reakcji osoby poszkodowanej między kolejnymi dawkami oraz w razie konieczności przeprowadzenie sztucznego oddychania lub resuscytacji krążeniowo-oddechowej. Uwidacznia to znaczenie szkolenia – osób będących świadkami przedawkowania lub mogących udzielić pomocy w takim przypadku – z pierwszej pomocy, w tym szkolenia w zakresie prawidłowego stosowania naloksonu. Dostępne dane z 2023 r. z 6 państw członkowskich UE i Norwegii wskazują, że kilka tysięcy osób zostało przeszkolonych w zakresie prawidłowego podawania leku. W niektórych krajach, w których wdrożono tę interwencję, nadal występują problemy z dostępnością i zasięgiem, a na szczeblu krajowym i lokalnym potrzebne są dodatkowe informacje na temat szkoleń, dostarczania i stosowania naloksonu, aby wesprzeć wprowadzenie tego ratującego życie leku. Wdrażanie w kolejnych krajach europejskich nadal postępowało w 2024 r.: Chorwacja, Luksemburg i Finlandia rozpoczęły pilotażowe programy dotyczące naloksonu do stosowania w domu.

W niektórych krajach pomieszczenia do konsumpcji narkotyków powstają również częściowo w celu zmniejszenia śmiertelności z powodu przedawkowania. Pomieszczenia te działają obecnie w 13 państwach członkowskich UE i w Norwegii (zob. Redukcja szkód – obecna sytuacja w Europie). W środowiskach, w których występują społeczności wielokulturowe i grupy nowo przybyłych imigrantów, warto zwiększyć liczbę komunikatów w ojczystym języku tych osób. Ma to na celu redukcję szkód, w przypadku osób ryzykownie używających narkotyków. Więcej informacji na temat działań zdrowotnych i społecznych służących zapobieganiu zgonom związanym z opioidami można znaleźć w mini przewodniku EUDA.

Kluczowe dane i tendencje

Wskaźniki umieralności w wyniku przedawkowania

• Wskaźnik śmiertelności z powodu przedawkowania w 2023 r. w UE szacuje się na 24,7 zgonu na milion mieszkańców w wieku 15–64 lat.
• Wskaźniki śmiertelności z powodu przedawkowania są zazwyczaj od 3 do 4 razy wyższe u mężczyzn niż u kobiet (wykres 11.3), przy czym w największym stopniu dotyczy to mężczyzn w wieku 25–39 lat. Wskaźniki umieralności z powodu przedawkowania w tej grupie wiekowej mogą być znacznie wyższe niż w populacji mężczyzn w wieku od 15 do 64 lat (dorośli). Na przykład w Szwecji wskaźnik śmiertelności z powodu przedawkowania wśród mężczyzn w wieku 25–39 lat wyniósł 117 zgonów na milion osób w 2023 r., w porównaniu z 89 zgonami na milion dorosłych mężczyzn w całym kraju. W Estonii porównywalne dane dotyczyły 264 zgonów na milion mężczyzn w wieku 25–39 lat oraz 209 zgonów na milion dorosłych mężczyzn.

Zgony spowodowane przedawkowaniem

Szacuje się, że w 2023 r. w Unii Europejskiej odnotowano co najmniej 7459 zgonów z powodu przedawkowania narkotyków (w 2022 r. liczba ta wyniosła 7145). Jest to minimalna szacunkowa liczba, ponieważ niektóre kraje zgłaszają, że w ich systemie monitorowania brakuje części przypadków. Na przykład w wyniku krzyżowej walidacji danych z 2022 r. pochodzących z różnych rejestrów (ogólnych i specjalnych) w Hiszpanii zasugerowano, że na podstawie wyłącznie danych z rejestru ogólnego zgłoszono tylko 4 na 5 przypadków. W Niemczech i we Włoszech rejestr zgonów zawiera wyłącznie przypadki zgłoszone policji. W związku z tym przypadki poza obszarem zainteresowania policji mogą być niedostatecznie zgłaszane. Nie wiadomo jednak, w jakim stopniu niedoszacowanie to jest zasadne.

Problem ten dotyka różne grupy społeczne w całej Europie

• W Finlandii liczba zgonów związanych z narkotykami wśród osób poniżej 25 roku życia utrzymuje się na wysokim poziomie, stanowiąc 29% (91 z 310 zgonów) wszystkich zgonów spowodowanych zatruciem narkotykami w 2023 r.; w tej grupie wiekowej odnotowano 25% (63 z 256) zgonów związanych z narkotykami zgłoszonych w 2023 r. w Austrii, 22% (2 z 9) w Luksemburgu i 20% (6 z 30) na Węgrzech.
• Szacuje się, że liczba zgonów spowodowanych przedawkowaniem zgłoszonych w Unii Europejskiej wśród osób w wieku 50–64 lat wzrosła ponad dwukrotnie w latach 2013–2023, co stanowi wzrost o 76% wśród kobiet (ze 184 do 323 zgonów) oraz o 159% wśród mężczyzn (z 422 do 1094 zgonów) (wykres 11.4).

Znane i nowe substancje powiązane ze zgonami związanymi z narkotykami

• Szacuje się, że opioidy, w tym heroina i jej metabolity, często w połączeniu z innymi substancjami, były obecne w 7 na 10 przypadków śmiertelnego przedawkowania, które miały miejsce w Unii Europejskiej w 2023 r. (wykres 11.5 i wykres 11.6). W raportach toksykologicznych dotyczących zgonów związanych z narkotykami powszechnie wykrywa się wiele narkotyków.

• Heroina była obecna w przypadku większości zgonów spowodowanych przedawkowaniem w stosunkowo niewielkiej liczbie państw członkowskich UE, mianowicie w Austrii (heroina lub morfina) (66%), Luksemburgu (heroina lub morfina) (56%), Słowenii (51%) i Bułgarii (50%). Heroinę zgłoszono w około dwóch piątych do jednej piątej zgonów spowodowanych przedawkowaniem narkotyków we Włoszech (45%), w Niemczech (37%), we Francji (34% w 2022 r.), w Portugalii (34%), Chorwacji (29%), Rumunii (28%), Turcji (20%), Hiszpanii (20% w 2022 r.) i Norwegii (21%). W 2023 r. w Czechach, Estonii, na Cyprze, Łotwie, Litwie, Węgrzech, Malcie, Słowacji, w Finlandii i Szwecji heroina została zgłoszona w mniej niż 1 na 5 przypadkach przedawkowania ze skutkiem śmiertelnym.
• Spośród 20 państw członkowskich UE, które przekazały dane za lata 2022 i 2023, kokaina, głównie w połączeniu z opioidami, była obecna w przypadku 1051 (26%) zgonów związanych z przedawkowaniem w 2023 r. (956 lub 27% w 2022 r.).
• Zgony związane z kokainą są obecnie odnotowywane również w krajach, w których wcześniej były one rzadkością, takich jak Dania, Cypr, Niderlandy, Słowenia i Finlandia.
• Kokaina była przyczyną 30% zgonów z przedawkowania w Niemczech i 65% zgonów z przedawkowania w Portugalii w 2023 r.
• Środki pobudzające inne niż kokaina, w tym amfetamina i metamfetamina, często w połączeniu z opioidami, są przyczyną licznych zgonów. Spośród 19 krajów, w których dane z sekcji zwłok były dostępne w 2023 r., 17 zgłosiło zgony, w których obecne były substancje pobudzające inne niż kokaina. Największą liczbę zgonów z udziałem substancji pobudzających innych niż kokaina zgłosiły Niemcy (490 przypadków), Turcja (228), Szwecja (75), Norwegia (64), Dania (61), Finlandia (49), Łotwa (41), Estonia (32) i Austria (30). Oprócz zgonów związanych z narkotykami inne zgony spowodowane przez środki pobudzające, na przykład substancje wywołujące zaburzenia sercowo-naczyniowe, mogą pozostać niewykryte.
• W 2023 r. katynony zgłoszono w przypadku zgonów związanych z narkotykami w 7 krajach. Na Węgrzech 12 z 30 zgonów zgłoszonych w 2023 r. dotyczyło katynonów. W Finlandii 12 z 253 zgonów związanych było z katynonami, podczas gdy mniej zgonów związanych z katynonem odnotowano na Litwie, w Austrii, Rumunii, Słowenii i na Słowacji.
• W 7 z 18 państw, w których dostępne są dane toksykologiczne z sekcji zwłok za 2023 r., w około jednym na cztery zgony związane z narkotykami wykryto metadon. Leki z grupy agonistów receptorów opioidowych zostały wymienione w co najmniej 30% przypadków o rozpoznanej toksykologii zgłoszonych w Luksemburgu (56%), Rumunii (40%), Chorwacji (38%), Estonii (37%), Portugalii (36%), Bułgarii (35%) i Niemczech (31%). Dostępnych jest niewiele informacji na temat tego, czy leki były przepisywane, nadużywane lub nabywane na czarnym rynku. Wzmianka o narkotyku nie oznacza jednak, że jest on przyczyną zatrucia, ponieważ przedawkowanie często odbywa się w kontekście politoksykomanii, w połączeniu z innymi opioidami, alkoholem i innymi lekami, takimi jak benzodiazepiny.
• W 2023 r. buprenorfinę wykryto w 58% (147) zgonów związanych z narkotykami w Finlandii i w 16% (73) przypadków w Szwecji. We wszystkich innych krajach, w których dostępne są dane, buprenorfinę zgłoszono w mniej niż 5% przypadków przedawkowania ze skutkiem śmiertelnym lub nie zgłoszono jej w ogóle.
• Tramadol, lek opioidowy stosowany w leczeniu bólu o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego, był powiązany z około 5% (173) zgłoszonych zgonów związanych z przedawkowaniem w 13 krajach europejskich w 2023 r. Tramadol był powiązany z 35% ze 136 zgonów zgłoszonych przez francuski rejestr zgonów związanych z nadużywaniem leków w 2022 r., co sugeruje, że poprawa nadzoru i badań toksykologicznych mogłaby zwiększyć wykrywalność zgonów związanych ze stosowaniem leków zawierających opioidy. Morfina, oksykodon i fentanyl odpowiadały odpowiednio za 25%, 20% i 4% zgonów zgłoszonych w 2022 r. w rejestrze zgonów związanych z narkotykami.
• Dostępne dane z 16 państw członkowskich UE wskazują, że liczba zgonów związanych z fentanylem i jego pochodnymi pozostała na stosunkowo stabilnym poziomie, a w 2023 r. narkotyki te były powiązane ze 153 zgonami z przedawkowania (w 2022 r. było to 159 przypadków). Niemcy zgłosiły największą liczbę zgonów związanych z fentanylem (70). Niektóre z tych przypadków zgonów mogą być jednak związane z fentanylem lekopochodnym, a nie pozyskiwanym nielegalnie. Inne przypadki zgłoszone w 2023 r. odnotowano w Szwecji (15), Danii (10), Austrii (7), Estonii (7) i Finlandii (6).
• Dane z 2023 r. pochodzące z Estonii i Łotwy wskazują, że liczba zgonów związanych z narkotykami, w przypadku których obecne były nowe syntetyczne opioidy, uległa dalszemu wzrostowi. Najczęściej wykrywanymi nitazenami w Estonii w 2023 r. były protonitazen (40 ze 119 przypadków) i metonitazen (32 ze 119, 27%).
• W państwach, w których dostępne są dane za 2023 r., oksykodon zgłoszono jako związany ze 151 przypadkami zgonów związanych z narkotykami w 8 krajach: Szwecja (88), Finlandia (26), Dania (24), Estonia (7), Austria (3), Litwa (1), Luksemburg (1), Portugalia (1).
• Konsumpcja opioidów w połączeniu z benzodiazepinami zwiększa ryzyko przedawkowania. W 2023 r. benzodiazepiny wraz z innymi substancjami, głównie opioidami, wykryto w większości zgonów z przedawkowania w Danii, Austrii, Słowenii i Finlandii.
• Niewiele państw zgłasza informacje na temat udziału pregabaliny lub gabapentyny w zgonach związanych z narkotykami. Spośród państw, które podały informacje na ten temat, Finlandia zgłosiła 87 zgonów w 2023 r. (87 w 2022 r.). W kilku krajach odnotowano wzrost liczby zgonów w związku ze stosowaniem pregabaliny lub gabapentyny: Dania (z 58 zgonów w 2022 r. do 60 w 2023 r.), Austria (z 54 w 2022 r. do 71 w 2023 r.).
• Liczba zgonów związanych z syntetycznymi kannabinoidami wzrosła do 61 w Turcji w 2023 r. (8 w 2022 r.).
• Siedem krajów, które udostępniły dane, zgłosiło 39 zgonów związanych z syntetycznymi katynonami w 2023 r.: Finlandia (12), Węgry (12), Litwa (6), Słowenia (4), Austria (2), Rumunia (2), Słowacja (1).

Śmiertelność z wszystkich przyczyn związana z narkotykami

• W norweskim badaniu kohortowym z 2024 r. przeanalizowano śmiertelność po zwolnieniu z zakładu karnego u 92 000, które opuściły zakłady karne w latach 2010–2022. Zaburzenia zdrowia psychicznego i zaburzenia związane z używaniem opioidów były silnie powiązane ze zwiększonym ryzykiem śmiertelności po zwolnieniu z zakładu karnego. W badaniu wykazano spadek zarówno śmiertelności z dowolnej przyczyny, jak i z przedawkowania w ciągu pierwszych 6 miesięcy po zwolnieniu z zakładu karnego wśród osób objętych leczeniem z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych.
• W 2023 r. leczenie z zastosowaniem agonisty receptorów opioidowych można było kontynuować, przenosząc je z poziomu środowiskowego do zakładu karnego w 28 z 29 krajów zgłaszających do EUDA; leczenie można rozpocząć w 24 krajach i kontynuować po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności w 23 krajach (zob. Redukcja szkód – obecna sytuacja w Europie).

Dodatkowe szczegółowe informacje można znaleźć w dokumencie EUDA „Opioid related deaths: health and social responses” [Zgony związane z opioidami: reakcje w wymiarze zdrowotnym i społecznym] oraz „EUDA answers key questions on overdose deaths” [EUDA odpowiada na podstawowe pytania dotyczące zgonów z przedawkowania].

Dane źródłowe

Pełny zestaw danych źródłowych do Europejskiego raportu narkotykowego 2025, w tym metadane i uwagi metodyczne, jest dostępny w naszym katalogu danych.

Część tych danych, wykorzystanych do wygenerowania infografik, wykresów i innych elementów na tej stronie, można znaleźć poniżej.